اختلال طیف اوتيسم محدوديت شديد و بنيادی در چندين زمينه مهم رشد میباشد. تعامل و ارتباط و همچنين رفتار متقابل اجتماعی و توانايی بهرهگیری از تخيلات. جهت تشخيص اوتيسم لازم است که علائم رفتاری در تمام زمینههای ذکرشده فوق قبل از سن 3 سالگی در شخص موجود باشند.
حتی در صورتی که والدين متوجه شوند که در دوران شيرخوارگی مشکلاتی وجود دارد، تشخيص اوتيسم پيش از سن هجدهماهگی بسيار دشوار است. دليل اين امر این است که انحرافات رفتاری که برای تأييد تشخيص به کار میروند هنوز تا اين سن تکامل نیافتهاند.
اغلب کودکان مبتلا به اوتيسم دارای اختلالات رشد نيز میباشند، اگرچه تعداد کمی نيز دارای رشد طبيعی هستند. همچنين بسياری نيز مبتلابه صرع میباشند و معلولیتهای بينايی و شنوايی در اين گروه بسيار شايع است. افراد مبتلابه سندروم آسپرگر که وضعيتی شبيه به اوتيسم است، رشد طبيعی دارند.
مشاوره با متخصصين:
اگر كودك از طرف شما و يا دكتر مخصوص خود مظنون به اختلال طیف اوتيسم باشد به هر حال بايستي توسط شخصي كه در زمينه اوتيسم تخصص دارد معاينه دقيق شود. ممكن است اين فرد يك روانشناس، روانپزشک و يا يك متخصص رشد اطفال باشد.
گاهي ممكن است براي يك تشخيص دقيق و درمان به يك تيم متخصص نياز شود اين تيم میتواند از افراد زير تشكيل شود:
- متخصص رشد در اطفال: اين فرد میتواند مشكلات سلامتي و رشد در كودكان را درمان كند.
- روانپزشک كودك: اين فرد میتواند در تشخيص اوليه كمك كرده و در صورت نياز داروهایی را براي كمك به كودك تجويز كند.
- روانشناس كودك: در شناخت عادات و حالات رواني كودك كمك كرده و ناتوانیهای كودك در زمینههای رشد ذهني، رواني و اجتماعي را بررسي میکند. همچنين يك روانشناس میتواند در بهبود رفتاري كودك و افزايش مهارتهای اجتماعي كودك به شما كمك كند.
- رفتاردرمان: اين شخص میتواند علاوه بر کمک به بهبود توانائیهای كودك در كارهاي روزانه مانند لباس پوشيدن، غذا خوردن و ساير كارهاي استقلالي، همچنين در بهبود وضعيت حواس پنجگانه، قدرت تشخيص و ساير توانائیهای كودك او را ياري كند.
- كاردرمان: کاردرمان میتواند با بررسی روند رشد جسمانی و روانی و ذهنی یک کودک و مقایسه مهارتهای وی در دورههای رشدی مشخصی که وی در آن قرار دارد، اختلال طیف اوتيسم را تشخیص دهد. همچنین يك كاردرمان كودك را در استفاده درست از عضلات و اندامهای بدن براي انجام كارهاي بزرگ و كوچك بدني میتواند ياري كند.
- گفتاردرمان: در بهبود وضعيت گفتار كودك و افزايش توانائي او در مهارتهای كلامي بسيار مؤثر است.
- مشاور خانواده: اين شخص میتواند علاوه بر راهنمایی در امر روابط شما با كودك خود، شما را در بهرهوری بهتر از منابع و مراكز موجود در جامعه براي كمك به درمان كودك كمك كند.
بسيار مهم است كه متخصصين و والدين همكاري بسيار نزديكي با هم در درمان كودك داشته باشند زيرا به اين ترتيب بيشترين بازده را به دست خواهيد آورد.
همانطور كه متخصصين از تخصص و تجربه خود براي درمان كودك شما استفاده میکنند، شما نيز بهعنوان كساني كه توانائیها و خصوصيات كودك را بهتر از هركس ديگري میشناسید، میتوانید در ياري رساندن به كودك و پيشرفت مراحل درماني مؤثر باشيد.
هنگامي كه يك برنامه درماني براي كودك شروع شود تبادل اطلاعات ميان والدين و درمانگران و گفتگوي منظم ميان آنها میتواند در پيشبرد برنامه درماني و پيشرفت كودك بسيار مهم باشد.
در اينجا ما به نمونههایی از راهنماییهای لازم اشاره میکنیم:
اطلاعات خود را افزايش دهيد. تا جایي كه میتوانید معلومات خود را درباره توانائیهای كودكتان افزايش دهيد تا به اين ترتيب بتوانيد فرد مؤثري در برنامه درماني باشيد و بيشتر مراقب رفتار و عملكرد كودك باشيد. اگر از اصطلاحات مورد استفاده درمانگران چيزي سر درنمیآورید از آنها بخواهيد تا براي شما توضيح بدهند.
خود را هميشه آماده نگاه داريد. شما هميشه بايد آماده باشيد تا در مواقع لزوم با متخصصين، درمانگران و مسئولان مدارس و مراكز درماني ملاقات كنيد. سؤالات خود را از قبل تهيه كرده آنها را بنويسيد و جوابهای آنها را نيز يادداشت كنيد.
براي برنامه درماني بايستي سازماندهی داشته باشيد. بسياري از والديني كه برنامه درماني موفقي داشتهاند كساني بودهاند كه تمامي مراحل درمان را زير نظر داشته و از كارهایي كه انجام شده و بايد انجام شود گزارش تهيه كرده و بررسي میکردهاند.
برقراري ارتباط بسيار مهم است. شما بايد بياموزيد كه چه در موارد مثبت و چه در موارد منفي بايد با متخصصين و درمانگران صحبت كنيد و تمامي موارد لازم را مورد بحث و گفتگو قرار دهيد.
شما بايد بهطور واضح دلايل موافقت و يا عدم موافقت خود با مسائل پیشآمده را با درمانگران و متخصصين مربوطه در ميان بگذاريد تا مشكلات موجود با كمك يكديگر حل شود.
عبور از مرحله تشخيص:
اغلب عبور از اين مرحله براي خانوادهها بسيار مشكل و دردآور است. اين احساس کاملاً عادي و طبيعي میباشد ولي فراموش نكنيد كه بعد از تشخيص اختلال طیف اوتيسم در يك كودك، زندگي همچنان وجود دارد و بايد زندگي كرد.
زندگي میتواند حتي براي يك كودك اوتيستيك هم لذّتبخش و جالب باشد و همینطور براي كساني كه با اين كودك زندگي كرده و به او عشق میورزند.
اگرچه براي درمان اين كودكان راه سخت و طولاني در پيش است ولي فراموش نكنيم كه عشقي كه خداوند در قلب پدر و مادر قرار داده و تمامي لذّتهایی كه يك پدر و مادر از شیرینزبانیها و بودن با فرزند خود دارند میتواند اين راه دشوار را قابلتحمل كرده و آیندهای پر از اميد و شادي را رقم بزند.
براي والدين دانستن اين مطلب كه كودك آنها دارای اختلال طیف اوتيسم میباشد تجربه تلخ و دردناكي است. براي بسياري از خانوادهها ممكن است اين تشخيص بسيار تکاندهنده و غيرمنتظره باشد، بعضي از والدين هم ممكن است ماهها و يا سالها به دنبال اين باشند كه با انجام آزمايشات دقیقتر عدم وجود اوتيسم را در كودك خود ثابت كنند.
به هر حال والدين كودكاني كه به تازگي متوجه اين حقيقت شده باشند سؤالهای بدون جواب بسياري در پيش روي خود میبینند. در دهههای گذشته معمولاً اين كودكان را در مراكز نگهداري كودكان معلول ذهني قرار میدادند.
متخصصين اطلاعات كمي در مورد اين بيماري و راههای درمان آن داشتند و همچنين خدمات اجتماعي كمي براي اين بيماران وجود داشت.
امروزه اگرچه هنوز محققين و متخصصين در حال تحقيق بر روي علل و درمان اين بيماري میباشند ولي نسبت به سالهای گذشته پيشرفت چشمگيري را مشاهده میکنیم. به اين ترتيب آينده روشنتری را میتوانیم براي اين كودكان انتظار داشته باشيم.
هماکنون در بسياري از كشورها خدمات اجتماعي مناسبي براي اين افراد و والدين آنها تدارك ديده شده است و روشها، داروها و مراكز قابلتوجهی براي كمك به بيماران دارای اختلال طیف اوتيسم فراهم شده است.
در حالي كه هنوز درمان مشخصي براي اوتيسم پيدا نشده است ولي روشهای درماني مناسبي وجود دارند كه با آنها میتوان به اين كودكان كمك كرد تا از توانائیهای بيشتري بهرهمند شده و حتي نمونههایی نيز از بهبود كامل ديده شده است.
اين روشهای درماني علاوه بر اينكه كمك میکنند تا رفتارهاي اختلالي كودك كم شوند، همچنين کارهای استقلالي را نيز به كودك میآموزند تا كودك بتواند بهطور مستقل نيازهاي خود را برآورده و به تدريج به يك زندگي عادي برسد.
از آنجائي كه رفتارها و اختلالات در كودكان اوتيستيك بسيار متفاوت و متغير است تاکنون چندين برنامه درماني براي آنها مدنظر قرار گرفته است كه هرکدام موفقیتهایی نيز به دنبال داشتهاند.
در درمان كودكان اوتيستيك بايد حتماً اين مورد در نظر گرفته شود كه روش درمان براي هر كودك بايد متناسب با توانائیها و شدت اختلالات او برنامهریزی شود.
لطفاً به ياد داشته باشيد كه مطالب ذکرشده در اينجا جهت درمان و تشخيص نمیباشد و فقط براي افزايش اطلاعات شماست، براي تشخيص و داشتن يك برنامه درماني حتماً بايد با متخصصين اوتيسم مشورت كنيد.
روشهای درماني و تربيتي:
هرچند درمان کاملی برای اختلال طیف اوتيسم وجود ندارد، ترکیبی از درمانهای خانگی و مدرسهای میتواند به درمان این بیماری کمک نماید. هدف درمان افزایش عملکرد کودک با کاهش شدت بیماری میباشد. پزشک کودکتان بسته به مشکل و شدت آن یکی از درمانهای زیر و یا ترکیبی از آنها را پیشنهاد میکند.
کودکان مبتلابه اوتیسم ممکن است به بیماریهای دیگر ناشی از اوتیسم همچون بیماری صرع، اختلالات خواب و مشکلات معده باشند و باید در کنار درمان اوتیسم به درمان این بیماریها هم پرداخت.
مطمئناً در مسير افزايش اطلاعات خود در مورد اوتيسم با روشهای درماني زيادي روبرو خواهيد شد مانند آموزش از طريق شنوایی، آموزش جزءبهجزء، ويتامين درماني، درمان با رژيم غذائي بدون غلات، برقراري ارتباط آسان، موسیقیدرمانی، بازیدرمانی، کاردرمانی و بهبود مجموعه حواس.
بهطور کلی میتوان تمامي اين روشها را به دو دسته تقسيم كرد:
- درماني و تربيتي
روشهای درماني شامل: تصحيح رفتاري و روش بهبود ارتباط، روشهای رژيمي و داروئي، و روشهای تركيبي میباشند. كارایي بعضي از روشهای درماني توسط تحقيقات و آمار ثابت شده است و بعضي نيز نتايج چشمگيري نداشتهاند.
بعضي از والدين مايلند كودك آنها فقط با روشهای كه كارایي آنها ثابت شده است تحت درمان قرار گيرند. ولي به خاطر داشته باشيد كه همه كودكان دارای اختلال طیف اوتيسم مانند هم نيستند و ممكن است كه روشي كه براي يك كودك مؤثر بوده براي كودك ديگر تأثير چنداني نداشته باشد
دارودرمانی: هرچند هیچ درمان دارویی مؤثری برای بیماران مبتلابه اوتیسم پیدا نشده است از درمان دارویی بهعنوان درمان کمکی در برنامههای معالجه جامع این کودکان بهمنظور تخفیف انواعی از نشانههای همراه ازجمله پرخاشگری و قشقرق شدید، رفتارهای جرح خویشتن، بیشفعالی، رفتارهای قالبی و نشانههای وسواس فکری عملی استفاده میشود.
مداخلات کاردرمانی: درمان یکپارچگی حسی: کودکان مبتلابه اختلال طیف اوتيسم ممکن است نسبت به محرکهای حسی (مانند صدا و درد) واکنش شدیدتر یا خفیفتر از حد معمول نشان دهند. این کودکان دارای اختلال یکپارچگی حسی هستند.
برای مثال آنها ممکن است از نور چشمکزن یا زنگ مدرسه ناراحت شوند که کار درمانگر با تکنیکهای خاص درمانی این اختلالات را طی جلسات درمانی مکرر کاهش میدهد.
- بازیدرمانی
کار درمانگر در اتاق بازیدرمانی با استفاده از بازیهای خاص در به هیجان درآوردن کودک و تخلیه آن و همچنین تقویت توجه و تمرکز و هماهنگی چشم و دست بسیار مؤثر است.
بازی جزئی مهم در آموزش اطفال است. کودکان با محرومیت از بازی بهشدت تحتتأثیر قرار گرفته و موجب تأخیر در رشد اجتماعی کودکان میشود؛ اما بهنظر میرسد که در واقع بازی پایه و اساس نخستین روابط اجتماعی باشد.
کودک طی بازی میآموزد که با دیگران به نحو مطلوب ارتباط برقرار کند، تجارب مختلف کسب میکند و در افکار و تمایلات خود منعطف میشود.
باید توجه داشت که کودکان دارای اختلال طیف اوتيسم در مقایسه با دیگران از رشد اجتماعی کمتری نیز بهره میبرند. محور این نگرش بر این موضوع استوار است که رشد اجتماعی کودکان ناشی از اثر متقابل سطح شناختی و طرحهای ذهنی آنان با تجربههای محیطی است لذا در این قبیل کودکان مشکلات رشد اجتماعی همواره وجود خواهد داشت.
یکی از مهمترین اهداف در آموزش و پرورش کودکان اوتیسم، سازگاری اجتماعی، برقراری روابط مفید و مؤثر با دیگران و پذیرش مسئولیتهای اجتماعی در مهارتهایی که بیشتر در زمینه خودیاری است، است.
بازی میتواند موجب تقویت فرایند سازگاری با اجتماع و جامعه در کودکان اوتیسم شود. این بازیها باید بهطور مستقیم یا غیرمستقیم روی مسائل عاطفی یا جسمی و براساس نوع اختلال موجود، برنامهریزی و اجرا شود.
انواع بازیهای مفید برای کودکان دارای اختلال طیف اوتيسم
- پرتاب توپ به هوا و گرفتن آن توسط یکی از بچهها که درمانگر صدا میکند.
- قایمباشک بازی که همان قایم شدن یک نفر و پیدا شدن توسط دیگری است.
- گذاشتن توپ بین 2 پا و پریدن و به جلو رفتن همزمان با توپ.
- پریدن از روی کمر دیگران که یک نفر از کمر خم شده و دیگری از روی آن میپرد.
- بهصورت دایره بایستند و توپ را برای هم شوت کنند.
- چرخیدن دور صندلی همراه با موسیقی و نشستن بهمحض قطع صدا.
- عمو زنجیرباف و آسیاب بچرخ.
- جمع کردن توپهای روی زمین به داخل سبد با آهنگ و متوقف کردن هنگام قطع صدا.
- تقلید ساخت با قطعات بریکس بهصورت همرنگ وهم شکل جهت هماهنگی چشم و دست و تقویت توجه و تمرکز.
- بولینگ جهت هماهنگی چشم و دست، تقویت توجه و تمرکز.
- دکمه بستن جهت تقویت مهارتهای حرکتی ظریف، آموزش مهارت خودیاری.
- از جهت تقویت هماهنگی چشم و دست، تقویت عضلات دست.
- اعصاب سنج هدف جهت تقویت هماهنگی چشم و دست و تقویت توجه و تمرکز
- حرفهآموزی که عبارت است از مجموعه اقدامات در جهت آموزش، اشتغال و بهکارگماری فرد بهگونهای که بتواند از طریق آن ضمن کسب درآمد و تأمین معاش به منزلت شخصی و اجتماعی مناسب دست یابد.
- کار با کامپیوتر (تحت نظارت) که مشاهدات نشان داده که دانشآموزان دارای اختلال طیف اوتيسم واقعاً از کار با کامپیوتر لذت میبرند و اغلب میتوانند توانایی بالقوه خود را حین انجام کار با کامپیوتر نشان دهند.
- تئاتر که هنر نمایشی و عبارت است از فن درمانگری براساس بدیههسازی صحنههای نمایشی در یک موضوع معین توسط گروهی از افراد (کودک یا بزرگسال) که اختلالات مشابه دارند.
نتیجهگیری
تحقيقات نشان داده است كه تشخيص زودهنگام اختلال طیف اوتيسم در درمان و بهبود وضعیت كودكان مبتلا بسيار مؤثر است. هرچقدر زودتر بتوان اوتیسم را در يك كودك تشخيص داد، زودتر هم میشود از برنامههای درماني براي كمك به اين كودكان بهره برد.
بهطور کلی تشخیص اوتیسم با بررسی روند رشد جسمانی و رفتاری کودکان و تطبیق ویژگیها و مهارتهای وی با مهارتها و ویژگیهایی است که فرد در دورهی رشدی که در آن قرار دارد باید داشته باشد.
یک کاردرمانگر میتواند با ساخت اعتمادبهنفس، اصلاح خود پنداره و کمک به خودشناسی و درک مفهوم هویت نقش _هویت جنسی_هویت فردی و هویت جمعی به کودک کمک کند و با برنامهریزی و اجرای یک طرح درمانی روند درمان نسبی فرد (توانایی نسبی به انجام مستقل کارهای روزمرهی خود) را تسهیل کند.
مطالعهی مقالههای اختلال اوتیسم و تاثیر روانشناسی در کاردرمانی آن (1) و (2) و همچنین این کتاب را به شما پیشنهاد میکنیم.
