بیشفعالی در بچه ها را از کجا بشناسیم؟
اختلال بیشفعالی معمولا از 2 سالگی به بعد شروع میشود و 3 نوع دارد؛ بیشتر كودكان بیشفعال دچار مشكل تمركز هم هستند و شایعترین نوع بیشفعالی، در كودكان پرتحرك و پرجنبوجوش و همزمان مشكل توجه و تمركز است. نوع دوم، در كودكانی دیده میشود كه فقط مشكل پرتحركی و عملكرد تكانهای دارند و نوع سوم، در كودكانی است كه فقط دچار مشكل تمركزند.
شیوع این اختلال در جامعه 5-3 درصد است. مطالعهها در نمونههای ایرانی هم نشان داده كه 6-5 درصد كودكان كشور ما دچار بیشفعالی هستند. آمارهای ما با آمارهای جهانی مطابقت دارد و این اختلال به طور شایعتر در اولین پسر خانوادهها و به طور كلی در جنس مذكر بیش از جنس مونث دیده میشود.
علائم بیشفعالی متعددند
معمولا كودكان بیشفعال كمتمركز، پرتحرك و پرجنبوجوش، مرتب در حال دویدن و پریدناند. آنها دست به كارهای خطرناك میزنند و نمیتوانند عواقب عملكرد خود را پیشبینی كنند. بچههای طبیعی وقتی دست به كار خطرناكی میزنند و دچار آسیبی میشوند، معمولا عبرت میگیرند در حالی كه كودكان بیشفعال عبرتپذیر نیستند و ممكن است عمل خطرناكی را چند بار تكرار كنند.
بچههای بیشفعال را در خانه معمولا در حالی كه روی كابینت، درراور و به طور كلی در ارتفاع هستند، میبینید. آنها این كارهای خطرناك را در طول روز چندبار انجام میدهند به همین علت احتمال آسیبدیدنشان زیاد است.
خیلی از بچههای بیشفعال، عملكرد تكانهای هم دارند؛ یعنی رفتارهای ناگهانی از آنها سر میزند. مثلا كودك نشسته و ناگهان كنترل تلویزیون كه دستش است، پرتاب میكند. این رفتارها به صورتهای دیگر هم بروز میكند؛ مثلا ممكن است كودك ناگهان روی دوش پدر یا جفتپا روی شكم او بپرد! یا وقتی در حال ردشدن از كنار بچه دیگری است، بدون اینكه مشكلی ایجاد شده باشد، به او ضربهای بزند یا هلش دهد!
این رفتارهای ناگهانی و تكانشی اغلب كودكان بیشفعال، باعث آزار و اذیت دیگران میشود.
مشكل عدم تمركز از دبستان معلوم میشود
مشكل بچههای بیشفعال كه تمركز ندارند، معمولا خود را از دوران مهدكودك نشان میدهد، آنها حوصله انجام بازیهای فكری ندارند و از انجام كارهای فكری كه باید روی آن تمركز داشته باشند، خودداری میكنند. این كودكان معمولا فراموشكار و حواسپرت هستند.
آنها در مهدكودك در یادگیری شعر هم مشكل پیدا میكنند چون این كار به توجه و تمركز نیاز دارد. در نقاشی هم چندان موفق نیستند چون انجام این كار مستلزم این است كه مدتی یكجا بنشینند، علاوه بر این، برای تمام كردن طرح و رنگآمیزی كامل هم به مشكل برمیخورند به طوری كه میبینیم كودك نقاشی را نصفه رها میكند یا فقط طراحی میكند و اصلا آن را رنگ میكند یا این كار را نیمهكاره و بیدقت انجام میدهد.
بچههای بیشفعال نام دوستانشان را هم فراموش میكنند حتی امكان دارد اسامی افراد نزدیك را هم فراموش كنند و مرتب از پدر یا مادرشان میپرسند اسم این آقا یا خانم چه بود؟
به همین دلایل، گاهی از همان دوران مهد، مربی شكایت میكند كودك بیشفعال نظم كلاس را به هم میزند، سر جای خود نمینشینند و مرتب راه میرود. بچههای بیشفعال زیاد حرف میزنند، تن صدایشان بلند است و در كار و حرف دیگران دخالت میكنند.
برای تشخیص بیشفعالی، این علائم باید حداقل در دو محیط دیده شود؛ مثلا در خانه و مهدكودك، در مدرسه و در مهمانیها. كنترل بچههای بیشفعال وقتی با مادر خود تنها در منزل هستند، راحتتر است و كمتر مشكل ایجاد میكنند ولی وقتی نفر سومی مثل پدر یا خواهر و برادر وارد میشوند، جنبوجوش و تحرك آنها بیشتر میشود و در مهمانیها كنترلشان بسیار سختتر خواهدبود.
یكی از كارهای خطرناكی كه جزو عملكرد تكانهای بچههای بیشفعال است، این است كه ناگهان دست پدرومادر را رها و وسط خیابان شروع به دویدن میكنند. متاسفانه بارها چنین رفتارهایی باعث وقوع حادثه شدیدی برای این بچهها شده است.
كودكانی كه فقط مشكل تمركز دارند، میتوانند بسیار آرام باشند به همین دلیل مشكل آنها دیر تشخیص داده میشود. بچههای بیشفعال- كمتمركز رفتارهای نامطلوبی دارند كه باعث میشود پدرومادر سریعتر آنها را نزد روانپزشك ببرند در حالی كه تشخیص مشكل بچههایی كه فقط عدمتمركز دارند، به دلیل آرام بودن، حتی ممكن است به سنین اول و دوم دبستان بكشد.
بچههای كمتمركز در دیكته و ریاضی مشكل دارند
والدین معمولاً قبل از این سنین متوجه كمتمركزی آنها نمیشوند ولی وقتی سنشان بیشتر میشود، مشكل تمركز مخصوصا در سالهای ابتدایی بروز میكند. دو درسی كه بیش از هر چیز به تمركز نیاز دارد، دیكته و ریاضی است و میبینیم این بچهها در دیكتههایشان بیدقتی زیادی دارند مثلا كلمات را جا میاندازند، سركش و نقطه كلمات و تشدید را نمیگذارند و… ممكن است كلمهای را در جملهای درست و همان را در جملهای دیگر غلط بنویسند یا كلمه سختی را درست اما كلمه سادهای مثل «از» را غلط مینویسند.
این بچهها در ریاضی هم اشتباههای زیادی میكنند كه ناشی از بیدقتی است مثلا به قسمت اول مسالهای كه دو بخش دارد پاسخ میدهند ولی اصلا پاسخگویی به قسمت دوم را فراموش میكنند یا راهحل را درست مینویسند اما جواب نهایی را جابجا مینویسند. به طوری كه وقتی معلم یا والدین برگه امتحانی او را میبینند، متوجه میشوند علت اشتباهها، درك نكردن مفاهیم پایهای نیست بلكه ناشی از بیدقتی و كمتمركزی است.
كودكان كمتمركز در مدرسه وسایل خود را جا میگذارند و مرتب آنها را گم میكنند و صحبتهای معلم را در مورد تكالیف روزانه از یاد میبرند. معلمها معمولا آنها را مبهوت و گیج توصیف میكنند و میگویند مجبورند مدام صدایشان كنند تا حواسشان به كلاس جمع شود.
هر چقدر این بچهها در ردیفهای عقبتر كلاس بنشینند و هر چقدر كلاس جمعیت بیشتری داشته باشد، مشكل نداشتن تمركزشان بیشتر میشود بنابراین برایشان كلاسهای خلوت و نشستن در ردیفهای اول مناسبتر است. علاوه بر این، معلم مدام باید آنها را موردخطاب قرار دهد.
اینگونه بچهها در خانه هم برای نشستن سر تكالیف مشكل دارند، خیلی زود خسته میشوند، جملههایی مثل «حوصلهام سر رفت» و «دوست ندارم» را مرتب میتوان از آنها شنید. از طرفی این كودكان به طور مستمر تكالیفشان را انجام نمیدهند و با كوچكترین صدایی حواسشان پرت میشود.
این علائم نشان میدهد كودك مشكلی دارد كه میتواند مشكل اختلال تمركز و توجه باشد. پس اگر تعداد زیادی از این علائم در فرزند شما وجود داشت و مشاهده كردید مربی و دیگران از رفتار او شكایت دارند، حتما باید او را نزد روانپزشك كودك ببرید. در صورتی كه اختلال بیشفعالی، كمبود توجه و تمركز یا هر كدام از انواعی كه برایتان برشمردیم در او تشخیص داده شد، حتما باید درمان شروع شود.
درمان باید زود شروع شود
خیلیوقتها پدرومادر حاضر به پذیرش دچار بودن فرزندشان به این اختلالها و درمان آن نیستند و در صورتی كه اگر فرزندشان كمخونی یا دیابت داشته باشد، خیلیراحتتر آن را میپذیرند و درمان دارویی را شروع میكنند.
خیلی از والدین هم رفتارهای فرزندشان را با شیطنت و بازیگوشی طبیعی اشتباه میگیرند و مخصوصا پدرها مساله دچار بودن كودك را به بیشفعالی و مشكل تمركز را انكار و مشكلاتی سر راه درمان او ایجاد میكنند. علت اصلی بروز بیشفعالی مشخص نیست اما ژنتیك در این زمینه نقش مهمی دارد.
معمولا بهبود آنها هم در سنین كمتر از 12 سال اتفاق نمیافتد و از 12 تا 20 سالگی، بهبود مییابند. اولین علامتی كه نشان میدهد شخص مبتلا رو به بهبود است، بهترشدن بیشفعالی، پرتحركی و پرجنبوجوشی است و در اغلب موارد نداشتن تمركز، آخرین علامتی است كه بهبود مییابد و بهبود آن گاهی تا 20 سالگی هم طول میكشد.
یادمان باشد كه برخی از این علائم كه دربارهشان صحبت كردیم، به صورت تغییریافته در دوره جوانی و بزرگسالی این بچهها هم ممكن است دیده شود؛ یعنی اختلال بیشفعالی، اختلالی است كه در طول دوره عمر فرد او را تا سالهای بسیاری درگیر میكند حتی اختلال بیشفعالی بالغان هم وجود دارد.
درمان دیرهنگام عواقب دارد
پس مساله مهم اول، تشخیص زودرس و دوم درمان به موقع است زیرا اگر این بچهها به موقع درمان نشوند، عواقب روانشناسی زیادی برایشان خواهدداشت مثلا بهدلیل بازخوردهای منفی كه از محیط اطراف میگیرند، اولا بیشتر در معرض كودكآزاری هستند كه ممكن است به صورت سرزنش، تحقیر و حتی تنبیه بدنی باشد. خیلیوقتها مرتب به این بچهها میگویند بدی، بیتربیتی و… در حالی كه به كار بردن این واژهها باعث میشود خودانگارهای كه از كودك خود دارد، منفی شود و در طول زمان اعتمادبهنفسش را از دست بدهد. در نتیجه پس از مدتی همان رفتارهای نامطلوبی كه جامعه از او انتظار دارد، در وجودش نهادینه میشود و از او سر میزند. بدیهی است كه ادامه این سرزنشها و تحقیرها ممكن است به افسردگی دوران كودكی هم تبدیل شود.
از عوارض بیشفعالی در دوران جوانی، مستعد بودن به اعتیاد، افسردگی و اختلالهای دوقطبی است. كودكان بیشفعال- كمتمركز، در برخی موارد علاوه بیشفعالی و مشكل در تمركز، دچار اختلال دیگری هم هستند كه در بررسیها حتما باید آن توجه كرد؛ یعنی اختلال یادگیری. بچههایی كه مخصوصا مشكلاتی در یادگیری خواندن، نوشتن و ریاضی دارند، معمولا به این اختلال هم مبتلا هستند و اگر كودكی در دوران ابتدایی دچار این اختلال بود، باید درمان خاص آن هم برایش انجام شود.
[/vc_column_text][/vc_column][/vc_row]