فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۱۳۵ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۲ از ۲

فاجعه‌سازی

catastrophizing

یک خطای شناختی است که در آن فرد، یک رویداد یا موقعیت را بسیار بدتر از آنچه هست تصور کرده و احتمال وقوع بدترین سناریوی ممکن را بیش از حد بزرگ می‌انگارد. این نوع تفکر معمولاً منجر به افزایش سطح اضطراب و احساس درماندگی می‌شود.

نام‌های دیگر: فاجعه‌سازی

اضطراب و ترس

فاصله‌گیری

Distancing

فاصله‌گیری یک مکانیسم دفاعی روان‌شناختی است که در آن فرد برای کاهش اضطراب یا درد عاطفی، فاصله‌ای ذهنی یا هیجانی با موقعیت تنش‌زا ایجاد می‌کند. این فرآیند می‌تواند به صورت مشاهدهٔ خود از بیرون یا بی‌تفاوت‌سازی احساسات نسبت به رویداد رخ دهد. هدف اولیه، محافظت از یکپارچگی روانی در برابر شوک‌های ناگهانی است.

نام‌های دیگر: Distancing

اضطراب و ترس

فراآگاهی

Hypervigilance

فراآگاهی حالتی از هوشیاری و آمادگی بیش‌ازحد برای تشخیص خطرات احتمالی در محیط است. این حالت اغلب پس از تجربه تروما رخ می‌دهد و با نشخوار فکری و واکنش‌های شدید به محرک‌های بی‌خطر همراه است. فراآگاهی می‌تواند باعث خستگی مفرط و دشواری در تمرکز شود و نشانه‌ای شایع در اختلالات اضطرابی است.

نام‌های دیگر: Hypervigilance، hypervigilance

اضطراب و ترس

فقدان تروماتیک

Traumatic loss

تجربه‌ی از دست دادن یا فقدانی که به دلیل یک رویداد بسیار تکان‌دهنده، ناگهانی یا خشونت‌آمیز رخ می‌دهد. این نوع فقدان می‌تواند ساختارهای روانی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار دهد و منجر به واکنش‌های آسیب‌زا شود.

نام‌های دیگر: فقدان تروماتیک

اضطراب و ترس

کنارآمدن از طریق اجتناب

Avoidant coping

کنارآمدن از طریق اجتناب یک راهبرد مقابله‌ای است که در آن فرد برای کاهش استرس یا اضطراب، از روبرو شدن مستقیم با منبع فشار روانی خودداری می‌کند. این رفتار ممکن است شامل تأخیر در انجام کارها، انزوا یا سرکوب افکار ناخواسته باشد. اگرچه این روش ممکن است تنش فوری را کاهش دهد، اما معمولاً در بلندمدت کارآمدی پایینی دارد و مانع حل مسئله می‌شود.

نام‌های دیگر: کنارآمدن از طریق اجتناب

اضطراب و ترس

گذرهراسی

Chronophobia

نوعی اضطراب و ترس شدید و غیرمنطقی از گذر زمان یا گذشت عمر است. این حالت می‌تواند شامل ترس از پیر شدن، ترس از آینده یا احساس فشار ناشی از سرعت حرکت زمان باشد.

نام‌های دیگر: گذرهراسی

اضطراب و ترس

گسست از خود و تجربه

Dissociation from self and experience

فرآیندی که در آن پیوند میان آگاهی، حافظه، هویت و ادراک حسی دچار گسستگی می‌شود. این تجربه باعث می‌شود فرد از جریان عادی تجربه زیسته خود جدا شده و احساس عدم تداوم در هویت یا محیط داشته باشد.

نام‌های دیگر: گسست از خود و تجربه

اضطراب و ترس

گوش‌به‌زنگی

Hypervigilance

حالت هوشیاری بیش از حد و مداوم نسبت به محیط اطراف برای شناسایی احتمالی تهدیدها. این وضعیت شامل جست‌وجوی مستمر نشانه‌های خطر و واکنش‌های عصبی شدید به محرک‌های محیطی است که می‌تواند توانایی تمرکز را کاهش دهد.

نام‌های دیگر: گوش‌به‌زنگی

اضطراب و ترس

مداخله (مشاوره)

Intervention (counseling)

مداخله مشاوره‌ای مجموعه‌ای از اقدامات ساختاریافته و هدفمند است که توسط متخصصان سلامت روان برای بهبود وضعیت روان‌شناختی مراجع انجام می‌شود. این فرآیند با شناسایی مشکلات و ارائه راهکارهای عملی، به تغییر الگوهای ناسازگار و تقویت سازگاری فرد کمک می‌کند. مداخلات می‌توانند فردی، گروهی یا خانوادگی باشند و بر اساس نیاز مراجع طراحی می‌شوند.

نام‌های دیگر: Intervention (counseling)

اضطراب و ترس

مدل فراشناختی

MCT

مدل فراشناختی (MCT) رویکردی درمانی است که بر باورها و راهبردهای تنظیم هیجان متمرکز است. این مدل معتقد است که نشخوار فکری و نگرانی، راهبردهای ناکارآمدی هستند که باعث تداوم اختلالات روان‌شناختی می‌شوند. درمان بر تغییر این باورها و کاهش توجه به نشانه‌های درونی تمرکز دارد.

نام‌های دیگر: MCT

اضطراب و ترس

مراقبه

Meditation

مراقبه یک تمرین ذهنی است که با هدف افزایش توجه آگاهانه به لحظه حال و کاهش واکنش‌های خودکار انجام می‌شود. این روش به بهبود تمرکز، کاهش استرس و تنظیم هیجانات کمک کرده و پایه‌ای در روان‌شناسی مثبت‌گرا و درمان‌های مبتنی بر پذیرش است.

نام‌های دیگر: مراقبه

اضطراب و ترس

مرگ‌اندیشی

Death Ideation

به حضور افکار، تصاویر یا تمایلات مرتبط با مرگ و نابودی اشاره دارد که می‌تواند طیفی از علائم گذرا تا نشانه‌های جدی خطر را شامل شود. این پدیده اغلب در بستر افسردگی، اضطراب یا تروما رخ می‌دهد و نیازمند ارزیابی دقیق شدت و قصد پشت آن است. تشخیص تفاوت بین افکار منفی موقت و طرح‌ریزی خودکشی برای مداخلهٔ به‌موقع حیاتی است.

نام‌های دیگر: مرگ‌اندیشی

اضطراب و ترس

مسخ شخصیت

Depersonalization

احساس ناآشنایی با خود و گسستگی از تجربیات ذهنی و جسمانی که فرد در آن خود را مانند یک ناظر بیرونی نسبت به افکار، احساسات یا بدن خود می‌بیند. در این حالت، فرآیندهای روانی فرد از تجربه زیسته او جدا به نظر می‌رسند.

نام‌های دیگر: مسخ شخصیت

اضطراب و ترس

مسخ واقعیت

Derealization

احساس ناآشنایی یا تغییر در ادراک محیط پیرامون، به‌گونه‌ای که جهان بیرونی غیرواقعی، مبهم یا مانند یک رویا به نظر برسد. در این وضعیت، فرد با وجود حفظ خودآگاهی، نسبت به محیط اطراف خود احساس بیگانگی دارد.

نام‌های دیگر: مسخ واقعیت

اضطراب و ترس

مقابله

Coping (psychology)

مقابله به مجموعه‌ای از تلاش‌های شناختی و رفتاری اطلاق می‌شود که فرد برای مدیریت شرایط خاص خارجی یا داخلی به کار می‌گیرد که از منابع شخصی فراتر می‌روند. این فرآیند شامل راهبردهایی مانند حل مسئله، بازسازی شناختی و جستجوی حمایت اجتماعی است. هدف اصلی مقابله، کاهش بار استرس و حفظ تعادل روان‌شناختی در مواجهه با چالش‌هاست.

نام‌های دیگر: Coping (psychology)

اضطراب و ترس

مقاومت

Resistance

مقاومت به معنای واکنش ناخودآگاه یا آگاهانه فرد در برابر تغییرات یا فرآیندهای درمانی است که ممکن است به شکل عدم همکاری، انکار یا تأخیر در انجام اقدامات مورد انتظار ظاهر شود. این پدیده معمولاً ناشی از ترس از ناشناخته‌ها، حفظ وضعیت موجود یا نگرانی از مواجهه با احساسات دردناک است. شناسایی و مدیریت مقاومت بخشی مهم از فرآیند درمان است.

نام‌های دیگر: مقاومت

اضطراب و ترس

مقیاس افسردگی، اضطراب و استرس (نسخه کوتاه)

DASS-21

یک ابزار خودگزارش‌دهی استاندارد برای سنجش شدت سه مؤلفه اصلی افسردگی، اضطراب و استرس است. این پرسشنامه با استفاده از ۲۱ گویه، سطح تجربه فرد از این حالات هیجانی را در بازه زمانی اخیر ارزیابی می‌کند.

نام‌های دیگر: DASS-21

اضطراب و ترس

مقیاس شدت وسواس فکری-عملی ییل-براون

Y-BOCS

ابزاری استاندارد و معتبر برای سنجش شدت علائم اختلال وسواس فکری-عملی (OCD). این مقیاس توسط متخصصان بالینی پر می‌شود و ابعاد مختلفی از جمله زمان صرف‌شده، مقاومت در برابر علائم، اختلال عملکرد و میزان آزاردهندگی افکار و رفتارها را ارزیابی می‌کند.

نام‌های دیگر: Y-BOCS

اضطراب و ترس

مقیاس ییل-براون

Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale

نام دیگر مقیاس ییل-براون که برای ارزیابی کمّی شدت علائم اختلال وسواس فکری-عملی استفاده می‌شود. این ابزار به‌ویژه در پژوهش‌های بالینی برای سنجش اثربخشی مداخلات درمانی به کار می‌رود و نمرات آن نشان‌دهنده میزان پیشرفت یا پسرفت بیمار است.

نام‌های دیگر: ییل-براون

اضطراب و ترس

مواجهه

confrontation

فرآیندی در روان‌شناسی که در آن فرد با موقعیت‌ها، افراد یا افکار ناخوشایند و اضطراب‌آور روبرو می‌شود. این رویکرد معمولاً با هدف کاهش حساسیت و مواجهه مستقیم با محرک‌های ترسناک برای مدیریت واکنش‌های هیجانی به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: مواجهه

اضطراب و ترس

مواجهه

exposure

یک روش درمانی که در آن فرد به‌طور نظام‌مند و کنترل‌شده در معرض محرک‌های اضطراب‌آور قرار می‌گیرد. هدف از این کار، کاهش پاسخ‌های ترس و عادت کردن سیستم عصبی به موقعیت‌های دشوار از طریق فرآیند عادت‌زدایی است.

نام‌های دیگر: exposure، Exposure

اضطراب و ترس

مواجهه با هیجان

Emotional Exposure

مواجهه با هیجان فرآیندی است که در آن فرد آگاهانه با تجربیات درونی و احساسات خود روبرو می‌شود تا از اجتناب هیجانی بکاهد. این رویکرد بر پذیرش و درک احساسات بدون قضاوت تأکید دارد و به بازسازی پاسخ‌های هیجانی کمک می‌کند. هدف نهایی، افزایش تاب‌آوری روانی و تنظیم بهتر هیجانات در موقعیت‌های استرس‌زا است.

نام‌های دیگر: مواجهه با هیجان

اضطراب و ترس

مواجهه و جلوگیری از پاسخ

Exposure and Response Prevention

مواجهه و جلوگیری از پاسخ یک روش درمانی شناختی-رفتاری است که خط‌مشی اصلی درمان اختلال وسواس فکری-عملی محسوب می‌شود. در این روش، فرد به‌تدریج با موقعیت‌ها یا افکار محرک مواجه می‌شود اما از انجام رفتارهای اجباری خودداری می‌کند. این فرآیند منجر به کاهش تدریجی اضطراب و شکستن چرخه معیوب وسواس می‌شود.

نام‌های دیگر: مواجهه و جلوگیری از پاسخ

اضطراب و ترس

ناامنی ساختاری

Precarity

حالتی از بی‌ثباتی و عدم قطعیت مفرط در زندگی فرد یا گروه که ناشی از شرایط اقتصادی، اجتماعی یا شغلی ناپایدار است. این وضعیت با اضطراب مزمن، احساس درماندگی و کاهش سلامت روان همراه است. ناامنی ساختاری مانع از برنامه‌ریزی بلندمدت و احساس امنیت روانی می‌شود.

نام‌های دیگر: Precarity، precarity

اضطراب و ترس

نشانه‌های بدنی اضطراب

Somatic symptoms of anxiety

واکنش‌های جسمانی که در پاسخ به تجربه اضطراب بروز می‌کنند و شامل علائمی نظیر تپش قلب، تعریق، لرزش یا تنش عضلانی هستند. این نشانه‌ها نشان‌دهنده درگیر شدن سیستم‌های فیزیولوژیک در فرآیند تجربه هیجانی فرد است.

نام‌های دیگر: نشانه‌های بدنی اضطراب

اضطراب و ترس

نشخوار فکری

rumination

نشخوار فکری الگوی تکراری و منفعلانهٔ تمرکز بر علائم پریشانی و دلایل یا پیامدهای آن است. این سبک مقابله‌ای با استرس، فرد را در چرخه‌ای از افکار منفی و ناامیدکننده گرفتار می‌سازد و مانع حل مسئله می‌گردد. نشخوار فکری با بروز و تداوم اختلالاتی چون افسردگی اساسی و اختلالات اضطرابی ارتباط تنگاتمی دارد.

نام‌های دیگر: نشخوار فکری، rumination، Rumination

اضطراب و ترس

نگرانی

worry

نگرانی یک فرآیند شناختی کلامی و تکرارشونده است که شامل افکار منفی درباره رویدادهای احتمالی آینده است. این حالت با اضطراب مرتبط است اما معمولاً خفیف‌تر بوده و بر حل مسئله متمرکز است. نگرانی مزمن می‌تواند به اختلال اضطراب فراگیر منجر شود و بر سلامت روان تأثیر بگذارد.

نام‌های دیگر: نگرانی

اضطراب و ترس

نگرانی

Worry

نگرانی یک فرآیند شناختی کلامی و زبانی است که با تفکر تکراری و غیرقابل کنترل درباره احتمالات منفی آینده مشخص می‌شود. این پدیده به‌عنوان هسته مرکزی اختلالات اضطرابی، به‌ویژه اختلال اضطراب فراگیر، شناخته می‌شود. نگرانی معمولاً با تلاش‌های ناامیدانه برای حل مسائل فرضی و اجتناب از محرک‌های اضطراب‌آور همراه است.

نام‌های دیگر: worry، Worry

اضطراب و ترس

وحشت‌زدگی (پانیک)

Panic

حالات ناگهانی و شدید از ترس یا اضطراب که با علائم جسمانی شدید همراه است. این تجربه معمولاً بدون دلیل مشخص و به صورت حملات مکرر و غیرقابل پیش‌بینی بروز می‌کند.

نام‌های دیگر: وحشت‌زدگی (پانیک)

اضطراب و ترس

وسواس عملی

Compulsion

وسواس عملی به رفتارهای تکراری یا اعمال ذهنی اطلاق می‌شود که فرد احساس می‌کند مجبور به انجام آن‌هاست تا از کاهش اضطراب یا جلوگیری از رویداد ناخوشایند جلوگیری کند. این اعمال معمولاً به وضوح با واقعیت تناسب ندارند یا بیش از حد هستند. انجام این کارها موقتا اضطراب را کاهش می‌دهد اما چرخه معیوبی از وسواس ایجاد می‌کند.

نام‌های دیگر: اجبار

اضطراب و ترس

وسواس فکری

Obsession

وسواس فکری به افکار، تصاویر یا تمایلات تکرارشونده، ناخواسته و مزاحم اطلاق می‌شود که فرد سعی در سرکوب یا خنثی‌سازی آن‌ها دارد. این افکار معمولاً باعث اضطراب یا پریشانی شدید شده و با واقعیت همخوانی ندارند. آن‌ها به‌صورت تهاجمی وارد ذهن شده و کنترل‌ناپذیر به نظر می‌رسند.

نام‌های دیگر: وسواس فکری

اضطراب و ترس

وسواس فکری-عملی

Obsessive-Compulsive Disorder (OCD)

وسواس فکری-عملی اختلالی است که با وجود افکار مزاحم و تکراری (وسواس فکری) و رفتارهای اجباری برای کاهش اضطراب ناشی از آن‌ها (وسواس عملی) مشخص می‌شود. این الگوهای فکری و رفتاری معمولاً زمان‌بر بوده و عملکرد روزانه فرد را مختل می‌کنند. افراد مبتدی می‌دانند که این افکار یا رفتارها غیرمنطقی هستند، اما کنترل آن‌ها دشوار است.

نام‌های دیگر: وسواس

اضطراب و ترس

وسواسی-جبری

obsessive-compulsive

این اصطلاح به ویژگی‌ها یا اختلالاتی اشاره دارد که با وجود افکار مزاحم و تکرارشونده (وسواس) و انجام اعمال اجباری برای کاهش اضطراب ناشی از آن‌ها (جبر) مشخص می‌شود. این الگوها معمولاً زمان‌بر بوده و عملکرد روزانه فرد را مختل می‌کنند. در اینجا بر جنبه‌های شخصیتی یا بالینی مرتبط با این ساختار روان‌شناختی تمرکز شده است.

نام‌های دیگر: obsessive-compulsive

اضطراب و ترس

هراس خاص

Specific Phobia

ترس شدید، مداوم و غیرمنطقی از یک شیء، حیوان یا موقعیت مشخص است که باعث اجتناب از آن می‌شود. مواجهه با عامل ترس‌آور معمولاً منجر به واکنش‌های اضطرابی شدید و مختل‌کننده در زندگی روزمره می‌گردد.

نام‌های دیگر: هراس خاص

اضطراب و ترس

هراس‌ها و اضطراب فراگیر

Phobias and Generalized Anxiety

مجموعه‌ای از اختلالات که در آن‌ها فرد با ترس‌های مشخص یا نگرانی‌های مداوم و بیش از حد دربارهٔ جنبه‌های مختلف زندگی مواجه است. این وضعیت می‌تواند منجر به محدودیت در فعالیت‌های روزمره و تنش‌های جسمانی مزمن شود.

نام‌های دیگر: هراس‌ها و اضطراب فراگیر

اضطراب و ترس