اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریفهای علمی بازنویسیشده و پیوند آثار مرتبط در بانکهای فکر بنیان. نشانی اصلی واژهنامه
Experiments
آزمایشها روشی پژوهشی است که در آن پژوهشگر عمدتاً یک یا چند متغیر مستقل را دستکاری میکند تا اثر آنها را بر متغیرهای وابسنجا بسنجد. این روش با کنترل دقیق شرایط و تصادفیسازی، امکان استنتاج علی و معلولی را فراهم میآورد. آزمایشها معمولاً در محیطهای کنترلشده انجام میشوند تا عوامل مزاحم به حداقل برسند.
نامهای دیگر: experiments
شناخت
aptitude test
آزمون استعدادهای ویژه ابزارهایی استاندارد برای سنجش تواناییهای ذاتی و بالقوه فرد در یادگیری مهارتهای خاص هستند. این آزمونها پیشبینی میکنند که فرد در آینده چه میزان موفقیت در حوزههای تحصیلی یا شغلی خاصی خواهد داشت. برخلاف آزمونهای عملکرد، این ابزارها دانش کسبشده قبلی را نمیسنجند، بلکه پتانسیل یادگیری جدید را ارزیابی میکنند.
نامهای دیگر: aptitude test
شناخت
Turing test
آزمون تورینگ معیاری است برای سنجش توانایی ماشین در شبیهسازی رفتار انسانی به گونهای که تشخیص آن از انسان دشوار باشد. این آزمون که توسط آلن تورینگ پیشنهاد شد، بر اساس تعامل زبانی و رفتاری بین یک بازرس انسانی و دو شرکتکننده (یکی انسان و دیگری ماشین) انجام میشود. این مفهوم در روانشناسی هوش مصنوعی و فلسفه ذهن برای بحث درباره آگاهی و هوش مورد استناد قرار میگیرد.
نامهای دیگر: Turing test
شناخت
t-test
آزمون تی یک روش آماری استنباطی برای مقایسه میانگینها در یک یا دو گروه است. این آزمون زمانی کاربرد دارد که واریانس جامعه ناشناخته باشد و حجم نمونه کوچک باشد. با محاسبه آماره t، پژوهشگر میتواند تعیین کند آیا تفاوت مشاهدهشده بین میانگینها معنادار است یا صرفاً ناشی از خطای نمونهگیری است.
نامهای دیگر: آزمون t
شناخت
t-test
آزمون تی یک آزمون آماری پارامتریک است که برای مقایسه میانگینها و سنجش معناداری تفاوتهای بین گروهها استفاده میشود. این آزمون زمانی کاربرد دارد که واریانس جامعه ناشناخته باشد و حجم نمونه کوچک باشد. با توزیع تی-استیودنت، پژوهشگران میتوانند تعیین کنند که آیا تفاوت مشاهدهشده بین میانگینها واقعاً وجود دارد یا ناشی از خطای نمونهگیری است.
نامهای دیگر: t-test
شناخت
psychological testing
ابزار استاندارد و ساختاریافتهای است که برای اندازهگیری نمونهای از رفتار یا عملکرد روانشناختی به کار میرود. این آزمونها با رعایت اصول روایی و پایایی، ویژگیهایی مانند هوش، شخصیت یا تواناییهای شناختی را کمیسازی میکنند. نتایج این تستها معمولاً با هنجارهای جمعیت مقایسه شده تا تفسیر علمی امکانپذیر شود.
نامهای دیگر: psychological testing، Psychological testing
شناخت
psychological test
آزمون روانشناختی ابزاری استاندارد شده است که برای اندازهگیری نمونهای از رفتار یا ساختارهای ذهنی طراحی شده است. این آزمونها با ارائه محررهای کنترلشده، ویژگیهایی مانند هوش، شخصیت یا تواناییهای شناختی را کمیسازی میکنند. روایی و پایایی از الزامات اساسی هر آزمون روانشناختی معتبر است.
نامهای دیگر: psychological test
شناخت
psychological test
آزمون روانشناسی ابزار استاندارد شدهای است که برای سنجش نمونهای از رفتار یا عملکرد شناختی و هیجانی فرد طراحی شده است. این ابزارها با ارائه پاسخهای کمی، ویژگیهای روانشناختی را اندازهگیری کرده و امکان مقایسه فرد با گروههای همتا را فراهم میآورند. روایی و پایایی از ارکان اساسی هر آزمون معتبر هستند.
نامهای دیگر: آزمون روانشناسی
شناخت
Rorschach Test
یک آزمون فرافکن است که در آن از فرد خواسته میشود تا تفسیر خود را از لکههای جوهر متقارن ارائه دهد. این آزمون برای بررسی ساختار شخصیت، الگوهای فکری و هیجانی و کارکردهای شناختی به کار میرود. پاسخهای فرد بر اساس سیستمهای کدگذاری استاندارد تحلیل میشوند تا الگوهای پنهان روانشناختی آشکار شوند.
نامهای دیگر: آزمون رورشاخ
شناخت
hypothesis test
آزمون فرض روشی استنتاجی در آمار است که برای ارزیابی شواهد موجود در دادهها جهت پذیرش یا رد یک فرضیه آماری به کار میرود. در این فرآیند، پژوهشگر با تعیین سطح معناداری، احتمال وقوع نتایج مشاهدهشده را تحت فرض صفر محاسبه میکند. این تکنیک به محققان اجازه میدهد تا با کنترل خطای نوع اول، تصمیمگیریهای علمی خود را بر پایه شواهد کمی استوار سازند.
نامهای دیگر: آزمون فرض
شناخت
hypothesis testing
آزمون فرضیه فرآیندی استاتیک است که در آن پژوهشگر با استفاده از دادههای نمونه، معتبر بودن یک فرضیه خاص درباره جامعه آماری را ارزیابی میکند. این روش با تعیین سطح معناداری و مقایسه آن با مقدار پی (P-value)، تصمیم میگیرد که آیا شواهد کافی برای رد فرضیه صفر وجود دارد یا خیر. آزمون فرضیه پایهایترین ابزار استنباطی در پژوهشهای روانشناسی برای تعمیم یافتهها از نمونه به جامعه است.
نامهای دیگر: hypothesis testing
شناخت
nonparametric test
آزمونهای ناپارامتریک دستهای از روشهای آماری هستند که فرضیات محدودی درباره توزیع جامعه آماری دارند. این آزمونها زمانی استفاده میشوند که دادهها نرمال نباشند یا در مقیاسهای رتبهای و اسمی باشند. آنها با تکیه بر رتبهها یا علامت دادهها، امکان استنتاج آماری را در شرایطی فراهم میآورند که روشهای پارامتریک قابل اجرا نیستند.
نامهای دیگر: ناپارامتری
شناخت
testing and measurement
فرآیند سیستماتیک تعیین ویژگیهای روانشناختی از طریق ابزارهای استاندارد است. این حوزه بر طراحی، اجرا و تفسیر آزمونها برای سنجش دقیق متغیرهای ذهنی تمرکز دارد.
نامهای دیگر: آزمون و اندازهگیری
شناخت
Tests
ابزارهای استاندارد و نظاممندی که برای سنجش ویژگیهای خاص روانی، تواناییهای شناختی یا سطح دانش فرد به کار میروند. آزمونها در روانشناسی برای اندازهگیری دقیق متغیرهای رفتاری و شخصیتی استفاده میشوند.
نامهای دیگر: آزمونها
شناخت
psychological tests
ابزارهای استاندارد و نظاممندی که برای اندازهگیری ویژگیهای روانی، توانمندیهای شناختی یا ویژگیهای شخصیتی افراد به کار میروند. این آزمونها بر اساس معیارهای روایی و پایایی طراحی میشوند.
نامهای دیگر: آزمونهای روانشناختی
شناخت
Signal Detection Theory
آشکارسازی سیگنال چارچوبی کمی برای تحلیل تصمیمگیری در شرایط عدم قطعیت است که تمایز بین دریافت محرک و خطای ادراکی را بررسی میکند. این نظریه دو مؤلفه اصلی شامل حساسیت حسی و معیار تصمیمگیری را از یکدیگر تفکیک مینماید. در روانشناسی، این مدل به درک چگونگی تأثیر انتظارات و انگیزهها بر ادراک کمک شایانی میکند.
نامهای دیگر: آشکارسازی سیگنال
شناخت
awareness
آگاهی به معنای تجربهٔ مستقیم و زنده از خود و محیط پیرامون است که شامل ادراک حسی و دروننگری میشود. این مفهوم یکی از مباحث بنیادین در روانشناسی شناختی و علوم اعصاب است که چگونگی پردازش اطلاعات را توضیح میدهد. آگاهی میتواند سطحهای مختلفی از وضوح و تمرکز داشته باشد.
نامهای دیگر: آگاهی
شناخت
Consciousness
آگاهی حالت بیداری و تجربهٔ درونی فرد از محیط و خود است. این مفهوم شامل ادراک حسی، تفکر و احساسات لحظهای میشود. روانشناسان آگاهی را پدیدهای پیچیده میدانند که هنوز بهطور کامل درک نشده است.
نامهای دیگر: consciousness، Consciousness
شناخت
Social awareness
توانایی درک و درک احساسات، نیازها و دیدگاههای دیگران در بستر اجتماعی است. این مهارت زیرمجموعه هوش هیجانی محسوب شده و شامل همدلی، درک پویاییهای گروهی و احترام به تنوع فرهنگی و اجتماعی میشود.
نامهای دیگر: آگاهی اجتماعی
شناخت
Alzheimer's disease
یک اختلال عصبی پیشرونده و مزمن است که با تخریب تدریجی سلولهای عصبی و کاهش شدید تواناییهای شناختی شناخته میشود. این بیماری معمولاً با از دست دادن حافظه بلندمدت و اختلال در جهتیابی آغاز میگردد.
نامهای دیگر: آلزایمر
شناخت
Statistics
آمار شاخهای از ریاضیات کاربردی است که به جمعآوری، سازماندهی، تحلیل، تفسیر و ارائه دادههای کمی میپردازد. در روانشناسی، از روشهای آماری برای توصیف ویژگیهای نمونهها، آزمون فرضیهها و تعمیم یافتههای پژوهشی به جامعههای بزرگتر استفاده میشود. این ابزار به پژوهشگران کمک میکند تا الگوهای پنهان در رفتار و فرآیندهای ذهنی را شناسایی و اعتبار علمی نتایج را تضمین کنند.
نامهای دیگر: آمار
شناخت
descriptive statistics
آمار توصیفی روشهایی برای خلاصهسازی، سازماندهی و نمایش دادهها به صورت قابلفهم است. این روشها شامل محاسبه میانگین، میانه، انحراف معیار و رسم جداول و نمودارها میشوند. هدف آنها ارائه تصویری واضح از ویژگیهای اصلی مجموعه داده بدون تعمیم نتایج به جامعه آماری بزرگتر است.
نامهای دیگر: آمار توصیفی
شناخت
Descriptive statistics
آمار توصیفی روشهایی برای خلاصهسازی، سازماندهی و نمایش ویژگیهای اصلی یک مجموعه داده هستند. این روشها شامل محاسبه میانگین، میانه، انحراف معیار و رسم جداول و نمودارها میشوند تا الگوهای کلی دادهها را به صورت شفاف نشان دهند. آمار توصیفی گام نخست در تحلیل دادههای روانشناسی است و زمینه را برای آزمونهای استنباطی فراهم میکند.
نامهای دیگر: Descriptive statistics، descriptive statistics
شناخت
psychology statistics
شاخهای از آمار کاربردی است که اصول و روشهای جمعآوری، تحلیل، تفسیر و ارائه دادههای کمی را در پژوهشهای روانشناختی مورد بررسی قرار میدهد. این ابزارها به پژوهشگران کمک میکنند تا با استفاده از روشهای استنباطی و توصیفی، الگوهای رفتاری را شناسایی کرده و فرضیههای علمی را آزمون کنند. کاربرد آن از طراحی آزمایشهای کنترلشده تا مدلسازی پیچیدههای ذهنی و رفتاری گسترده است.
نامهای دیگر: psychology statistics
شناخت
Instruction
آموزش فرآیند سازمانیافته و هدفمند ارائه اطلاعات، مهارتها و ارزشها برای تسهیل یادگیری و تغییر رفتار است. در روانشناسی، آموزش بر اصول یادگیری، طراحی آموزشی و ارزیابی اثربخشی روشهای تدریس تمرکز دارد. این مفهوم با یادگیری به عنوان یک فرآیند درونی متفاوت است و بر مداخله بیرونی و ساختاردهی محیط یادگیری تأکید میورزد.
نامهای دیگر: Instruction، instruction
شناخت
Values Education
آموزش ارزشها فرآیندی هدفمند برای کمک به افراد جهت شناسایی، درک و درونیسازی اصول اخلاقی و هنجارهای اجتماعی است. این رویکرد بر توسعه قضاوت اخلاقی و مسئولیتپذیری شهروندی تأکید دارد و معمولاً در محیطهای آموزشی و پرورشی اجرا میشود. هدف نهایی، توانمندسازی افراد برای اتخاذ تصمیمهای آگاهانه و سازگار با منافع جمعی است.
نامهای دیگر: آموزش ارزشها
شناخت
Thinking skills training
آموزش تفکر به برنامههای ساختاریافتهای اطلاق میشود که هدف آنها تقویت مهارتهای شناختی مانند استدلال، تحلیل و حل مسئله است. این آموزشها با هدف بهبود کارایی ذهنی و توانایی مدیریت بهتر اطلاعات در موقعیتهای مختلف طراحی شدهاند. این رویکرد بر توسعه خودآگاهی و تنظیم فرآیندهای فکری تمرکز دارد.
نامهای دیگر: آموزش تفکر
شناخت
Attention Training
یک روش مداخلهای در درمانهای مبتنی بر پذیرش است که بر تقویت کنترل شناختی و توانایی فرد برای مدیریت توجه تمرکز دارد. این آموزش به فرد کمک میکند تا توجه خود را از محرکهای مزاحم جدا کرده و بر جنبههای مورد نظر تمرکز کند.
نامهای دیگر: آموزش توجه
شناخت
strategy training
یک رویکرد آموزشی که در آن به فرد یاد داده میشود چگونه از روشها و تکنیکهای ذهنی مشخص برای بهبود عملکرد خود استفاده کند. این آموزش معمولاً با هدف ارتقای مهارتهای حل مسئله یا مدیریت شناختی انجام میشود.
نامهای دیگر: strategy training
شناخت
strategy instruction
رویکردی آموزشی است که در آن به یادگیرنده نحوه استفاده از راهبردهای شناختی و فراشناختی برای حل مسائل یا انجام تکالیف آموزش داده میشود. این روش با هدف بهبود خودتنظیمی و کارایی یادگیری در فرآیندهای ذهنی اجرا میگردد.
نامهای دیگر: strategy instruction
شناخت
Psychoeducation
فرآیند ارائه اطلاعات علمی و تخصصی درباره سلامت روان، اختلالات یا مکانیسمهای روانی به مراجع یا خانواده او است. هدف از این مداخله، افزایش آگاهی، کاهش انگهای اجتماعی و توانمندسازی فرد برای مدیریت بهتر وضعیت خود است.
نامهای دیگر: Psychoeducation، psychoeducation
شناخت
character education
آموزش منش فرآیندی نظاممند برای پرورش فضیلتهای اخلاقی و ارزشهای انسانی در افراد است. این رویکرد بر توسعه قضاوت اخلاقی، احساسات همدلانه و رفتارهای مسئولانه تمرکز دارد. هدف اصلی آن کمک به افراد برای درک و عمل کردن به اصول اخلاقی در زندگی روزمره است.
نامهای دیگر: آموزش منش
شناخت
Amygdala
ساختاری بادوی شکل در سیستم لیمبیک مغز که نقش محوری در پردازش هیجانات دارد. آمیگدال بهویژه در تنظیم پاسخهای ترس، اضطراب و یادگیری هیجانی نقش کلیدی ایفا میکند.
نامهای دیگر: آمیگدال
شناخت
Psychometric Instrument
وسیله یا پروتکل استانداردی است که برای اندازهگیری سازههای روانشناختی مانند هوش، شخصیت یا هیجان به کار میرود. این ابزارها باید دارای ویژگیهای روانسنجی از جمله روایی و پایایی باشند تا نتایج قابل اعتماد و تفسیرپذیر ارائه دهند. ابزارهای سنجش میتوانند شامل پرسشنامهها، آزمونهای عملکردی یا تکلیفهای رفتاری باشند.
نامهای دیگر: ابزار سنجش
شناخت
Falsifiability
ابطالپذیری معیار روششناختی است که بر اساس آن یک نظریه یا فرضیه علمی باید به گونهای بیان شود که امکان رد شدن آن توسط شواهد تجربی وجود داشته باشد. این مفهوم که توسط کارل پوپر مطرح شد، مرز میان علوم واقعی و شبهعلم را مشخص میکند. اگر نظریهای در برابر هیچ شواهدی قابل اصلاح یا رد نباشد، فاقد ابطالپذیری است.
نامهای دیگر: Falsifiability
شناخت
Ambiguity
ابهام به وضعیت یا ویژگی گفته میشود که در آن اطلاعات، محرکها یا موقعیتها دارای معنای چندگانه، ناواضح یا تفسیرپذیر هستند. در روانشناسی، تحمل ابهام به توانایی فرد برای مدیریت و تحمل موقعیتهای غیرقطعی بدون احساس ناراحتی شدید اشاره دارد. این مفهوم در سنجش شخصیت و تصمیمگیری تحت شرایط عدم قطعیت نقش کلیدی ایفا میکند.
نامهای دیگر: Ambiguity
شناخت
Association (psychology)
اتصال در روانشناسی به فرآیندی اشاره دارد که طی آن دو رویداد، محرک یا پاسخ در ذهن فرد با یکدیگر پیوند میخورند. این پدیده پایه و اساس یادگیری شرطیسازی و شکلگیری حافظه است. نظریهپردازان کلاسیک و عملگرا نقش محوری اتصالات عصبی و رفتاری را در سازگاری با محیط برجسته کردهاند.
نامهای دیگر: Association (psychology)
شناخت
Logical atomism
اتوموریسم منطقی یک دیدگاه فلسفی است که جهان را متشکل از حقایق بنیادین و مستقل از یکدیگر میداند که با زبان منطقی قابل توصیفاند. در روانشناسی، این مفهوم گاه برای تحلیل ساختارهای ذهنی بهعنوان واحدهای مستقل پردازش اطلاعات به کار میرود. این رویکرد بر تجزیه پدیدههای پیچیده به اجزای سادهتر برای درک بهتر تأکید دارد.
نامهای دیگر: اتمگرایی منطقی
شناخت
Negativity effect
اثر منفیگرایی یا سوگیری منفی، تمایل شناختی به توجه بیشتر، وزندهی بالاتر و یادگیری سریعتر نسبت به رویدادهای منفی در مقایسه با رویدادهای مثبت است. این پدیده ریشههای تکاملی دارد و به بقای انسان در مواجهه با تهدیدها کمک کرده است. این سوگیری میتواند بر قضاوتها، خاطرات و تصمیمگیریها تأثیر بگذارد.
نامهای دیگر: Negativity effect
شناخت
Experiential avoidance
تلاش فعالانه برای سرکوب یا فرار از افکار، احساسات و خاطرات ناخوشایند و تجربههای درونی دشوار. این راهبرد مقابلهای معمولاً در بلندمدت منجر به افزایش تنش و بروز اختلالات روانشناختی میشود.
نامهای دیگر: Experiential avoidance، experiential avoidance، Experiential Avoidance
شناخت
Historically Informed Performance
اجرای تاریخی رویکردی در موسیقی است که در آن نوازندگان تلاش میکنند با استفاده از سازهای دوره، تکنیکهای نوازندگی و شیوههای اجرا متعلق به زمانهٔ تألیف اثر، صدایی اصیل ارائه دهند. در روانشناسی هنر، این رویکرد به درک بهتر ارتباط بین زمینهٔ فرهنگی-تاریخی و تجربهٔ زیباییشناختی شنونده کمک میکند.
نامهای دیگر: اجرای تاریخی
شناخت
Neurocognitive disorder
این اصطلاح طیفی از اختلالات را پوشش میدهد که در آنها افت شناختی ناشی از بیماریها، آسیبها یا اختلالات عصبی است. این افت میتواند سبک یا شدید باشد و بر عملکرد روزمره تأثیر بگذارد. این مفهوم جایگزین اصطلاحات قدیمیتر مانند زوال عقل شده است.
نامهای دیگر: اختلال عصبیشناختی
شناخت
Vascular neurocognitive disorder
نوعی از اختلال شناختی است که بر اثر آسیب به عروق خون مغز، مانند سکتههای مغزی یا بیماریهای عروقی کوچک، ایجاد میشود. این وضعیت میتواند باعث افت ناگهانی یا تدریجی در عملکردهای ذهنی و شناختی شود.
نامهای دیگر: اختلال عصبی شناختی عروقی
شناخت
Major neurocognitive disorder due to Alzheimer's disease and vascular disease
این اصطلاح به مجموعهای از علائم شناختی قابلتوجه اشاره دارد که منجر به اختلال در استقلال فرد میشود. علت اصلی آن بیماری آلزایمر یا بیماریهای عروقی مغز است. این اختلال معمولاً با کاهش حافظه، قضاوت و تواناییهای اجرایی همراه است.
نامهای دیگر: آلزایمر و اختلال عروقی
شناخت
attention deficit disorder
وضعیت عصبی-تحولی که در آن فرد با دشواری در حفظ تمرکز، سازماندهی فعالیتها و توجه مداوم روبروست. این اختلال معمولاً با مشکلاتی در کنترل تکانهها و مدیریت وظایف همراه است.
نامهای دیگر: attention deficit disorder
شناخت
Schizophrenia Spectrum Disorders
مجموعهای از اختلالات روانپریشانه است که با ویژگیهایی نظیر گسستگی از واقعیت، تغییر در تفکر و ادراک مشخص میشوند. این طیف شامل طیف وسیعی از شدت و نوع تجربههای روانپریشانه است.
نامهای دیگر: اختلالات طیف اسکیزوفرنی
شناخت
Neurocognitive Disorders
گروهی از اختلالات که مستقیماً بر عملکرد شناختی فرد از جمله حافظه، توجه، زبان و کارکردهای اجرایی تأثیر میگذارند. این اختلالات ممکن است ناشی از آسیبهای ساختاری یا عملکردی در سیستم عصبی مرکزی باشند.
نامهای دیگر: اختلالات عصبی شناختی
شناخت
Learning disabilities
مجموعهای از مشکلات عصبی-تحولی هستند که بر توانایی فرد در یادگیری، خواندن، نوشتن یا محاسبات ریاضی تأثیر میگذارند. این اختلالات با هوش عادی یا بالاتر از میانگین متمایز میشوند و در فرآیندهای پردازش اطلاعات نقش دارند.
نامهای دیگر: اختلالات یادگیری
شناخت
Research Ethics
اخلاق پژوهش، مجموعهای از اصول و استانداردهاست که چگونگی انجام پژوهشهای روانشناسی را با حفظ کرامت و حقوق شرکتکنندگان هدایت میکند. اصول کلیدی شامل رضایت آگاهانه، محرمانگی دادهها، پرهیز از آسیب فیزیکی یا روانی و حق خروج از مطالعه هستند. رعایت این اصول برای اعتماد عمومی به علم روانشناسی و سلامت شرکتکنندگان ضروری است.
نامهای دیگر: اخلاق پژوهش
شناخت
Perception
ادراک فرآیند فعال سازماندهی و تفسیر اطلاعات حسی است که فرد از محیط پیرامون دریافت میکند. این فرآیند به انسان امکان میدهد تا محرکهای بیرونی را به تجربهای معنادار و قابل درک تبدیل کند. ادراک تحت تأثیر تجربیات گذشته، انتظارات و باورهای فرد شکل میگیرد و صرفاً بازتاب منفعلانه واقعیت نیست.
نامهای دیگر: ادراک
شناخت
Perception
ادراک فرآیند فعال تفسیر و سازماندهی اطلاعات حسی ورودی از محیط توسط مغز است. این فرآیند فراتر از دریافت سادهٔ محرکها رفته و به معنایداری آنها بر اساس تجربیات گذشته و انتظارات میپردازد. ادراک به فرد امکان میدهد تا جهان پیرامون را بشناسد و واکنشهای مناسب را برنامهریزی کند.
نامهای دیگر: Perception، perception
شناخت
Self-perception
فرآیندی شناختی است که در آن فرد ویژگیها، تواناییها و ارزشهای شخصی خود را تفسیر و ارزیابی میکند. این مفهوم به نحوه دیدن و فهمیدن فرد از خویشتن در مقایسه با واقعیتهای درونی و بازخوردهای محیطی اشاره دارد. ادراک خود نقش کلیدی در شکلگیری عزتنفس و هویت فردی ایفا میکند و میتواند تحت تأثیر تجربیات گذشته و مقایسه اجتماعی قرار گیرد.
نامهای دیگر: ادراک خود
شناخت
Visual Perception
ادراک دیداری فرآیند تفسیر و سازماندهی اطلاعات نوری دریافتی از طریق چشم برای درک محیط پیرامون است. این فرآیند فراتر از حس بینایی ساده رفته و شامل شناسایی اشکال، رنگها، عمق و حرکت میشود. مغز با استفاده از تجربیات گذشته و الگوهای حسی، دادههای خام بصری را به تصاویر معنادار تبدیل میکند.
نامهای دیگر: ادراک دیداری
شناخت
time perception
فرآیند شناختی که طی آن فرد زمان را تجربه و تفسیر میکند. این مفهوم به بررسی تفاوت میان زمان فیزیکی و تجربهی ذهنی فرد از گذر زمان، تحت تأثیر عوامل مختلف مانند هیجان یا توجه میپردازد.
نامهای دیگر: ادراک زمان
شناخت
temporal perception
فرآیند ذهنی که طی آن فرد به گذشت زمان، توالی رویدادها و مدت زمان وقوع پدیدهها میپردازد. این ادراک تحت تأثیر عوامل شناختی، هیجانی و توجه قرار دارد و میتواند در شرایط مختلف تغییر کند.
نامهای دیگر: temporal perception
شناخت
unconscious perception
فرآیندی است که در آن محرکهای محیطی بر سیستم عصبی تأثیر گذاشته و اطلاعاتی را وارد ذهن میکنند، بدون آنکه فرد نسبت به دریافت یا معنای آنها آگاهی داشته باشد. این ادراک میتواند بر تصمیمگیریهای بعدی فرد اثر بگذارد.
نامهای دیگر: ادراک ناهشیار
شناخت
Intrapersonal communication
به فرآیند تبادل پیام و معنای درونی میان اجزای مختلف روان فرد، مانند افکار، احساسات، باورها و خودآگاهی اشاره دارد. این ارتباط پایهای برای تنظیم هیجانی، حل مسئله و درک خود است. ارتباط درونفردی سالم به یکپارچگی شخصیت و عملکرد روانی مناسب کمک میکند و در مقابل، اختلال در آن میتواند منجر به تعارضات درونی شود.
نامهای دیگر: Intrapersonal communication
شناخت
Universal Values
ارزشهای جهانی اصول و باورهایی هستند که در فرهنگها و جوامع مختلف پذیرفته شده و به عنوان معیارهای مشترک برای رفتار انسانی عمل میکنند. این ارزشها شامل احترام به کرامت انسانی، عدالت و صلح بوده و پایههای هنجارهای بینالمللی حقوق بشر را تشکیل میدهند. شناسایی این ارزشها به تعاملات سازنده میانفرهنگی و درک متقابل کمک شایانی میکند.
نامهای دیگر: ارزشهای جهانی
شناخت
Evaluation
ارزشیابی فرآیند سیستماتیک جمعآوری و تحلیل اطلاعات برای قضاوت درباره کیفیت، اثربخشی یا ارزش یک مداخله، برنامه یا پدیده روانشناختی است. این مفهوم فراتر از سنجش ساده و شامل تفسیر نتایج در چارچوب اهداف تعیینشده میشود. ارزشیابی در روانشناسی بالینی، آموزشی و سازمانی برای بهبود خدمات و تصمیمگیریهای حرفهای کاربرد دارد.
نامهای دیگر: ارزشیابی
شناخت
assessment
فرآیند سیستماتیک جمعآوری، تجزیه و تحلیل و تفسیر اطلاعات برای درک وضعیت، تواناییها یا ویژگیهای یک فرد است. این فرآیند به منظور تصمیمگیریهای علمی و درک بهتر ویژگیهای روانشناختی یا عملکردی انجام میشود.
نامهای دیگر: assessment
شناخت
Differential Assessment
فرآیند علمی برای تمایز میان دو یا چند اختلال مشابه با بررسی دقیق علائم و نشانهها. این روش به روانشناسان کمک میکند تا با حذف گزینههای احتمالی دیگر، دقیقترین تشخیص را برای وضعیت فرد برسند.
نامهای دیگر: ارزیابی افتراقی
شناخت
Critical appraisal
فرآیند سیستماتیک برای ارزیابی دقیق اعتبار، اهمیت و کاربردپذیری یک مطالعه پژوهشی است. در این روش، کیفیت روششناسی، سوگیریهای احتمالی و توجیهپذیری نتایج مورد بررسی قرار میگیرد. این مهارت برای تفسیر صحیح شواهد علمی در روانشناسی بالینی و پژوهشی ضروری است.
نامهای دیگر: Critical appraisal، critical appraisal
شناخت
Clinical Assessment
فرآیند سیستماتیک جمعآوری اطلاعات درباره فرد برای درک بهتر وضعیت روانشناختی، تشخیص اختلالات و برنامهریزی برای مداخله. این فرآیند شامل مصاحبه بالینی، مشاهده رفتار و استفاده از ابزارهای استاندارد روانسنجی است.
نامهای دیگر: سنجش بالینی
شناخت
psychological assessment
ارزیابی روانشناختی فرآیندی نظاممند و علمی برای جمعآوری اطلاعات دربارهٔ عملکرد روانی، هیجانی و رفتاری فرد است. این فرآیند معمولاً با بهرهگیری از آزمونهای استاندارد، مصاحبههای بالینی و مشاهدهٔ مستقیم انجام میشود. هدف اصلی آن درک الگوهای شخصیتی، سنجش تواناییهای شناختی و شناسایی چالشهای روانشناختی برای ارائهٔ راهنمایی دقیق است.
نامهای دیگر: ارزیابی روانشناختی، ارزیابی روانشناختی
شناخت
Psychological Assessment
فرایندی نظاممند برای جمعآوری اطلاعات دربارهٔ عملکرد روانشناختی فرد با استفاده از روشهای استاندارد مانند مصاحبه بالینی، مشاهده و آزمونهای روانسنجی است. این فرایند با هدف درک الگوهای رفتاری، هیجانی و شناختی فرد انجام میشود تا بتواند به تشخیص دقیق و برنامهریزی مداخلات کمک کند. ارزیابی روانشناختی بر پایهٔ اصول علمی و روایی و پایایی ابزارها استوار است.
نامهای دیگر: ارزیابی روانی
شناخت
Cross-cultural assessment
ارزیابی میانفرهنگی فرآیند سنجش ویژگیهای روانی و رفتاری با در نظر گرفتن زمینه فرهنگی فرد است. این رویکرد تلاش میکند تا از سوگیریهای فرهنگی در ابزارهای روانسنجی بکاهد و تفسیر نتایج را دقیقتر کند. استفاده از آن برای اطمینان از عدالت و دقت در تشخیص و ارزیابی روانشناختی در جوامع متنوع ضروری است.
نامهای دیگر: ارزیابی میانفرهنگی
شناخت
Data extraction
فرآیند شناسایی و بازیابی دادههای ساختاریافته یا نیمهساختاریافته از منابع مختلف برای استفاده در تحلیلهای بعدی است. این مرحله معمولاً پیش از تبدیل و بارگذاری دادهها در انبارهای داده انجام میشود. در پژوهشهای روانشناسی، این روش برای جمعآوری دادههای متنی یا پاسخهای بازپرسها کاربرد دارد.
نامهای دیگر: Data extraction
شناخت
Reasoning
استدلال فرآیند ذهنی منطقی است که طی آن فرد با استفاده از اطلاعات موجود، نتیجهگیری یا قضاوت جدیدی را به دست میآورد. این فرآیند شامل انواع استقرایی، قیاسی و تبیینی است و نقش مهمی در حل مسئله و تصمیمگیری ایفا میکند. استدلال صحیح نیازمند توانایی تحلیل دادهها و پرهیز از خطاهای شناختی رایج است.
نامهای دیگر: استدلال
شناخت
reasoning
استدلال فرآیند ذهنی منطقی برای رسیدن به نتیجهگیری از طریق تحلیل شواهد و پیشفرضهاست. این توانایی شناختی به افراد اجازه میدهد تا روابط علت و معلولی را درک کرده و تصمیمات آگاهانه بگیرند. استدلال میتواند استقرایی یا قیاسی باشد و پایهٔ اصلی تفکر انتقادی و حل مسئله محسوب میشود.
نامهای دیگر: reasoning
شناخت
Inference
فرآیند ذهنی است که در آن فرد از اطلاعات موجود یا شواهد قابل مشاهده، نتیجهگیری یا باوری جدید را استخراج میکند. این فرآیند پایهٔ تفکر تحلیلی و حل مسئله است و میتواند مبتنی بر منطق صوری یا قیاسهای آماری باشد. دقت استدلال به کیفیت دادههای ورودی و سازوکارهای شناختی وابسته است.
نامهای دیگر: Inference، inference
شناخت
aptitude
استعداد به توانایی ذاتی یا بالقوهٔ فرد برای یادگیری مهارتهای جدید یا انجام وظایف خاص در آینده اشاره دارد. بر خلاف دانش کسبشده، استعداد پتانسیل ذاتی فرد را در حوزههای مشخصی مانند ریاضی، موسیقی یا فضایی نشان میدهد. این مفهوم در مشاورهٔ تحصیلی و شغلی برای پیشبینی موفقیت آتی کاربرد دارد.
نامهای دیگر: aptitude، Aptitude
شناخت
Aptitude
استعداد به توانایی ذاتی یا اکتسابی فرد برای یادگیری سریعتر یا عملکرد بهتر در یک حوزه خاص اشاره دارد. این مفهوم با هوش عمومی متفاوت است و بیشتر بر پتانسیل یادگیری مهارتهای خاص مانند ریاضیات، موسیقی یا زبان تأکید دارد.
نامهای دیگر: استعداد
شناخت
abductive inference
استنباط فرضیهای نوعی استدلال تشخیصی است که در آن پزشکان با توجه به علائم، محتملترین علت بیماری را حدس میزنند. این فرآیند اغلب به عنوان «استدلال برای بهترین تبیین» توصیف میشود. در ریاضیات، این نوع استدلال ممکن است ضعیف یا نادرست تلقی شود.
نامهای دیگر: abductive inference، استنباط فرضیهای
شناخت
Sniffy
اسنیفی نام یک موش مجازی است که در محیطهای آموزشی روانشناسی برای شبیهسازی و آموزش اصول یادگیری استفاده میشود. این ابزار به دانشجویان اجازه میدهد تا مفاهیم شرطیسازی کلاسیک و عامل را به صورت تعاملی و بدون استفاده از حیوانات واقعی تجربه کنند. اسنیفی با ارائه بازخوردهای بصری و صوتی، فرآیند یادگیری و تقویت رفتار را به روشنی نشان میدهد.
نامهای دیگر: Sniffy
شناخت
cognitive restructuring
یک تکنیک در درمانهای شناختی که بر شناسایی و تغییر الگوهای فکری ناکارآمد و غیرمنطقی تمرکز دارد. در این فرآیند، فرد یاد میگیرد تا افکار تحریفشده خود را به سمت باورهای واقعبینانهتر و سازگارتر هدایت کند.
نامهای دیگر: اصلاح فکر
شناخت
Educational Accommodations
اصلاحات آموزشی تغییراتی در روش تدریس، محیط فیزیکی یا نحوه ارزیابی هستند که برای کمک به یادگیرندگانی با نیازهای ویژه یا سبکهای یادگیری متفاوت طراحی میشوند. این اقدامات ماهیت محتوای آموزشی را تغییر نمیدهند، بلکه دسترسی به آن را تسهیل میکنند. هدف اصلی، ایجاد فرصت برابر برای یادگیری و کاهش موانع تحصیلی است.
نامهای دیگر: اصلاحات آموزشی
شناخت
abaissement
افت روانی یا ابیسمنت به حالتی گفته میشود که در آن آستانه هشیاری فرد کاهش مییابد و افکار ناهشیار به سطح هشیاری راه مییابند. این پدیده معمولاً هنگام به خواب رفتن آرام رخ میدهد و نخستین بار توسط پیر ژانه توصیف شد.
نامهای دیگر: abaissement، افت
شناخت
Negative automatic thoughts
افکاری که بهصورت ناگهانی، ناخواسته و بدون تلاش آگاهانه در ذهن پدیدار میشوند. این افکار معمولاً ماهیتی خودکار دارند و بر پایه برداشتهای منفی از خود، جهان یا آینده شکل میگیرند.
نامهای دیگر: افکار خودآیند منفی
شناخت
Negative automatic thoughts
افکاری که بهصورت ناگهانی، ناخواسته و بدون تلاش آگاهانه در ذهن پدیدار میشوند. این افکار معمولاً ماهیتی خودکار دارند و بر پایه برداشتهای منفی از خود، جهان یا آینده شکل میگیرند.
نامهای دیگر: Negative automatic thoughts
شناخت
automatic thoughts
افکار خودکار، جریانات فکری سریع، ناگهانی و اغلب غیرارادی هستند که در مواجهه با موقعیتهای خاص ظاهر میشوند. این افکار معمولاً بهعنوان واقعی و درست پذیرفته میشوند و بدون شک و بررسی منطقی، بر احساسات و رفتار فرد تأثیر میگذارند. در مدل شناختی، این افکار پل ارتباطی میان محرکهای محیطی و واکنشهای هیجانی هستند.
نامهای دیگر: افکار خودکار
شناخت
Self-defeating thoughts
الگوهای فکری منفی و غیرمنطقی هستند که باورهای محدودکننده را تقویت کرده و موفقیت فرد را در زندگی شخصی یا شغلی مختل میکنند. این افکار معمولاً شامل قضاوتهای سختگیرانه درباره خود و پیشبینیهای منفی از آینده هستند. درمانگران شناختی-رفتاری بر شناسایی و بازسازی این افکار برای کاهش رنج روانی تمرکز دارند.
نامهای دیگر: افکار خودناکامساز
شناخت
Behavioral economics
شاخهای از علم اقتصاد است که با تلفیق روانشناسی و علوم شناختی، انحرافات منطقی در تصمیمگیریهای اقتصادی انسان را بررسی میکند. این حوزه نشان میدهد که عوامل روانشناختی، سوگیریهای شناختی و هیجانات بر انتخابهای مالی تأثیر مستقیم دارند. هدف آن درک بهتر رفتار واقعی افراد در شرایط عدم قطعیت است.
نامهای دیگر: Behavioral economics
شناخت
Existentialism
اگزیستانسیالیسم یک مکتب فلسفی و روانشناختی است که بر آزادی، مسئولیت فردی، معناجویی و مواجهه با حقایق بنیادین زندگی مانند مرگ، بیمعنایی و تنهایی تأکید دارد. در رواندرمانی اگزیستانسیال، تمرکز بر کمک به فرد برای یافتن معنا و پذیرش مسئولیت انتخابهایش در مواجهه با محدودیتهای وجودی است.
نامهای دیگر: اگزیستانسیالیسم
شناخت
Generative model
الگویی محاسباتی یا نظری است که مکانیسمهای تولید دادههای مشاهدهشده را توصیف میکند. در روانشناسی شناختی و علوم اعصاب، این مدلها فرض میکنند که مغز با ساختن پیشبینیهای داخلی از جهان، اطلاعات حسی را پردازش میکند. هدف اصلی این الگوها، درک چگونایی شکلگیری رفتارها و تجربیات ذهنی از دادههای ورودی است.
نامهای دیگر: Generative model، generative models
شناخت
choice
انتخاب به فرآیند آگاهانه یا ناخودآگاه برگزیدن یک گزینه از میان چندین امکان موجود اشاره دارد. در روانشناسی، این مفهوم به توانایی فرد در تصمیمگیری و تعیین مسیر رفتاری خود مرتبط است. انتخابها تحت تأثیر باورها، ارزشها، انگیزهها و محدودیتهای محیطی شکل میگیرند. این فرآیند نقش کلیدی در احساس عاملیت و مسئولیتپذیری شخصی ایفا میکند.
نامهای دیگر: choice
شناخت
neural selectionism
انتخابگرایی عصبی نظریهای است که یادگیری و تکامل سیستمهای عصبی را فرآیندی شبیه به انتخاب طبیعی میداند. بر این دیدگاه، تنوع اولیه در اتصالات عصبی وجود دارد و تجربیات محیطی منجر به تقویت یا حذف برخی از این اتصالات میشوند. این نظریه توضیح میدهد که چگونه مغز بدون الگوی از پیش تعیینشده، سازگاریهای پیچیده ایجاد میکند.
نامهای دیگر: انتخابگرایی عصبی
شناخت
Expectancy-Value
تئوری انتظار-ارزش در روانشناسی آموزشی بیان میکند که انگیزه فرد برای انجام یک کار، حاصلضرب انتظار موفقیت (باور به توانایی) و ارزشی است که فرد برای آن کار قائل است. انتظار به احتمال موفقیت اشاره دارد و ارزش شامل علاقه، اهمیت یا سودمندی درونی و بیرونی تکلیف است. این مدل پیشبینیکننده قوی برای انتخاب و تلاش تحصیلی است.
نامهای دیگر: انتظار-ارزش
شناخت
repeated measures
روشی در طراحی پژوهش که در آن دادهها از یک گروه از شرکتکنندگان در چندین مرحله زمانی یا تحت شرایط مختلف جمعآوری میشود. این رویکرد امکان مقایسه تغییرات فردی و اثر زمان را در طول یک مطالعه فراهم میکند.
نامهای دیگر: اندازهگیری مکرر
شناخت
Flexibility (engineering)
انعطافپذیری در مهندسی به توانایی یک سیستم یا ماده برای تغییر شکل تحت بار و بازگشت به حالت اولیه پس از حذف بار اشاره دارد. این مفهوم در طراحی سیستمهای روانشناختی و آموزشی نیز به عنوان ظرفیت سازگاری با تغییرات به کار میرود. سنجش این ویژگی به درک سازگاری سیستمهای پیچیده کمک شایانی میکند.
نامهای دیگر: Flexibility (engineering)
شناخت
Neuroplasticity
قابلیت تغییر و بازسازی ساختار و عملکرد مغز در پاسخ به تجربیات، یادگیری یا آسیبهای محیطی. این ویژگی به مغز اجازه میدهد تا مسیرهای عصبی جدیدی ایجاد کرده و با شرایط جدید سازگار شود.
نامهای دیگر: انعطافپذیری عصبی
شناخت
cognitive revolution
دوران گذار بنیادین در روانشناسی که در آن توجه از رویکردهای رفتارگرایی صرف به مطالعه فرآیندهای ذهنی و ساختارهای شناختی تغییر یافت. این تحول باعث شد تا مدلهای محاسباتی و پردازش اطلاعات جایگزین مدلهای محرک-پاسخ شوند.
نامهای دیگر: انقلاب شناختی
شناخت
cognitive revolution
تحولی بنیادین در علوم شناختی که منجر به بازگشت مطالعهٔ ذهن و فرآیندهای درونی مانند حافظه، توجه و ادراک شد. این جریان با چالش کشیدن محدودیتهای رفتارگرایی، زیربنای روانشناسی مدرن را بازتعریف کرد.
نامهای دیگر: cognitive revolution
شناخت
Arousal
وضعیت فیزیولوژیکی و روانشناختی که در آن سیستم عصبی در سطحی از هوشیاری و آمادگی برای پاسخگویی به محرکها قرار دارد. این حالت میتواند طیفی از آرامش تا هیجان شدید را شامل شود.
نامهای دیگر: انگیختگی
شناخت
Motivation
انگیزش به فرایند درونی و بیرونی اشاره دارد که آغاز، هدایت، شدت و تداوم رفتار را تنظیم میکند. این مفهوم توضیح میدهد که چرا افراد رفتارهای خاصی را انتخاب کرده و تا چه حد در برابر موانع مقاومت میکنند. انگیزش میتواند ذاتی باشد که از رضایت درونی ناشی میشود یا بیرونی که تحت تأثیر پاداشها و تنبیههای محیطی است.
نامهای دیگر: انگیزش
شناخت
reading motivation
انگیزش خواندن به تمایل، علاقه و انگیزهی درونی یا بیرونی فرد برای مشارکت در فعالیتهای مرتبط با خواندن اشاره دارد. این مفهوم شامل عواملی مانند کنجکاوی، لذت بردن از متن و هدفمندی برای کسب اطلاعات است. انگیزش خواندن نقش کلیدی در توسعه مهارتهای زبانی و پیشرفت تحصیلی ایفا میکند.
نامهای دیگر: انگیزش خواندن
شناخت
mathematics motivation
انگیزش ریاضی به باورها، نگرشها و انگیزههای فرد برای یادگیری و انجام فعالیتهای ریاضی اشاره دارد. این شامل انگیزههای درونی مانند علاقه به حل مسئله و انگیزههای بیرونی مانند نمره یا تأیید اجتماعی میشود. سطح بالای انگیزش ریاضی معمولاً با عملکرد بهتر و کاهش اضطراب ریاضی همراه است.
نامهای دیگر: انگیزش ریاضی
شناخت
motivation and performance
رابطه میان انگیزش و عملکرد به بررسی چگونگی تأثیر عوامل درونی و بیرونی بر کیفیت و کمیت تلاش فرد میپردازد. انگیزش بالا معمولاً با تمرکز بهتر، تابآوری بیشتر و بهرهوری بالاتر همراه است. این مفهوم در روانشناسی تربیتی و سازمانی برای بهینهسازی نتایج یادگیری و کار مورد توجه است.
نامهای دیگر: motivation and performance
شناخت
Achievement motivation
تمایل درونی فرد برای تلاش جهت رسیدن به استانداردهای عالی، غلبه بر موانع و کسب موفقیت در فعالیتهای چالشبرانگیز. این انگیزه شامل نیاز به پیروزی، اجتناب از شکست و لذت بردن از پیشرفت شخصی است. افراد با انگیزه دستاورد بالا معمولاً اهداف واقعبینانه اما دشوار را انتخاب کرده و پشتکار بیشتری در رسیدن به آنها نشان میدهند.
نامهای دیگر: achievement motivation
شناخت
priority
اولویت به معنای تعیین جایگاه مهمتر برای یک هدف، ارزش یا فعالیت نسبت به سایر گزینهها در فرآیند تصمیمگیری است. در روانشناسی شناختی و مدیریت زمان، اولویتبندی به کاهش بار شناختی و افزایش کارایی کمک میکند. این مفهوم شامل تمایز قائل شدن بین امور فوری و مهم است.
نامهای دیگر: اولویت
شناخت
achievement goals
اهداف دستاورد به جهتگیریهای کلی فرد در موقعیتهای یادگیری اشاره دارد که تعیین میکند فرد چرا میخواهد در کاری موفق شود. این اهداف معمولاً به دو دسته اهداف تسلط (تمرکز بر یادگیری و رشد) و اهداف عملکردی (تمرکز بر اثبات شایستگی یا اجتناب از شکست) تقسیم میشوند. این نظریه توضیح میدهد که چگونه باورها درباره توانایی بر رفتار و هیجانات یادگیرنده تأثیر میگذارد.
نامهای دیگر: achievement goals
شناخت