فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۳۹ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۱ از ۱

آمار توصیفی

descriptive statistics

آمار توصیفی روش‌هایی برای خلاصه‌سازی، سازماندهی و نمایش داده‌ها به صورت قابل‌فهم است. این روش‌ها شامل محاسبه میانگین، میانه، انحراف معیار و رسم جداول و نمودارها می‌شوند. هدف آن‌ها ارائه تصویری واضح از ویژگی‌های اصلی مجموعه داده بدون تعمیم نتایج به جامعه آماری بزرگ‌تر است.

نام‌های دیگر: آمار توصیفی

شناخت

آمار توصیفی

Descriptive statistics

آمار توصیفی روش‌هایی برای خلاصه‌سازی، سازمان‌دهی و نمایش ویژگی‌های اصلی یک مجموعه داده هستند. این روش‌ها شامل محاسبه میانگین، میانه، انحراف معیار و رسم جداول و نمودارها می‌شوند تا الگوهای کلی داده‌ها را به صورت شفاف نشان دهند. آمار توصیفی گام نخست در تحلیل داده‌های روان‌شناسی است و زمینه را برای آزمون‌های استنباطی فراهم می‌کند.

نام‌های دیگر: Descriptive statistics، descriptive statistics

شناخت

ارزیابی افتراقی

Differential Assessment

فرآیند علمی برای تمایز میان دو یا چند اختلال مشابه با بررسی دقیق علائم و نشانه‌ها. این روش به روان‌شناسان کمک می‌کند تا با حذف گزینه‌های احتمالی دیگر، دقیق‌ترین تشخیص را برای وضعیت فرد برسند.

نام‌های دیگر: ارزیابی افتراقی

شناخت

استخراج داده

Data extraction

فرآیند شناسایی و بازیابی داده‌های ساختاریافته یا نیمه‌ساختاریافته از منابع مختلف برای استفاده در تحلیل‌های بعدی است. این مرحله معمولاً پیش از تبدیل و بارگذاری داده‌ها در انبارهای داده انجام می‌شود. در پژوهش‌های روان‌شناسی، این روش برای جمع‌آوری داده‌های متنی یا پاسخ‌های بازپرس‌ها کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: Data extraction

شناخت

تراکم

density

میزان تجمع یا فشردگی عناصر یا ویژگی‌های روان‌شناختی در یک واحد مشخص را نشان می‌دهد. این مفهوم می‌تواند در توصیف ساختارهای شناختی یا ویژگی‌های شخصیتی به کار رود.

نام‌های دیگر: تراکم

شناخت

تصاویر خواب

Dream imagery

الگوی بصری و ادراکی که در طول تجربه رویا در ذهن شکل می‌گیرد. این تصاویر شامل اشکال، رنگ‌ها و صحنه‌هایی هستند که در وضعیت خواب تجربه می‌شوند و بخشی از فعالیت‌های شناختی در خواب محسوب می‌شوند.

نام‌های دیگر: تصاویر خواب

شناخت

تصمیم‌گیری

Decision making

تصمیم‌گیری فرآیند شناختی انتخاب یک گزینه از میان چندین جایگزین بر اساس ترجیحات، باورها و اطلاعات موجود است. این فرآیند شامل ارزیابی پیامدهای احتمالی، مدیریت ریسک و اعمال قضاوت برای رسیدن به بهترین نتیجه ممکن می‌شود. عوامل شناختی و هیجانی متعددی بر کیفیت و سرعت تصمیم‌گیری تأثیر می‌گذارند.

نام‌های دیگر: تصمیم‌گیری

شناخت

تصمیم‌گیری

decision making

تصمیم‌گیری فرآیند شناختی و عاطفی انتخاب یک گزینه از میان چندین امکان است. این فرآیند شامل ارزیابی اطلاعات، پیش‌بینی پیامدها و انتخاب بهترین راه‌حل برای رسیدن به هدف مورد نظر است. تصمیم‌گیری تحت تأثیر عواملی مانند تجربه، ارزش‌ها و محدودیت‌های زمانی قرار دارد.

نام‌های دیگر: decision making، decision-making

شناخت

تصمیم‌گیری اختیاری

Discretion

تصمیم‌گیری اختیاری به قدرت یا آزادی عمل فرد یا نهاد برای انتخاب میان گزینه‌های مختلف بر اساس قضاوت شخصی یا حرفه‌ای اشاره دارد. در روان‌شناسی بالینی و سازمانی، این مفهوم به توانایی اعمال قضاوت خردمندانه در شرایط پیچیده بدون محدودیت‌های سفت و سخت قانونی بیان می‌شود. تعادل در این مهارت برای مسئولیت‌پذیری و انعطاف‌پذیری شناختی ضروری است.

نام‌های دیگر: Discretion، discretion

شناخت

تعبیر خواب

Dream interpretation

فرآیند تحلیل محتوای ذهنی و نمادین رویاها برای دستیابی به درک عمیق‌تر از فرآیندهای ناخودآگاه. این فعالیت می‌تواند از دیدگاه روان‌کاوی یا روان‌شناسی شناختی انجام شود.

نام‌های دیگر: تعبیر خواب

شناخت

تعبیر رؤیا

dream interpretation

فرآیند تحلیل و استخراج معانی نهفته در رؤیاها برای درک فرآیندهای ناخودآگاه است. این روش تلاش می‌کند تا نمادهای رؤیا را به مفاهیم آگاهانه و روان‌شناختی پیوند دهد.

نام‌های دیگر: dream interpretation

شناخت

تعبیر رویا

Dream interpretation

فرآیند تحلیل محتوای ذهنی و نمادین رویاها برای دستیابی به درک عمیق‌تر از فرآیندهای ناخودآگاه. این فعالیت می‌تواند از دیدگاه روان‌کاوی یا روان‌شناسی شناختی انجام شود.

نام‌های دیگر: تعبیر رویا

شناخت

تفسیر رویا

Dream interpretation

تفسیر رویا فرآیند تحلیل محتوای رویاها برای کشف معانی پنهان و نمادین آن‌هاست. در روانکاوی فرویدی، رویاها به عنوان «شاهراهی به ناخودآگاه» شناخته می‌شوند که آرزوهای سرکوب‌شده را به شکل نمادین ابراز می‌کنند. این روش در روان‌درمانی برای افزایش خودآگاهی و حل تعارض‌های درونی به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: تفسیر رویا

شناخت

تفکر طراحی

Design thinking

تفکر طراحی یک رویکرد حل مسئله مبتنی بر همدلی با کاربر و تمرکز بر نیازهای انسانی است. این روش شامل مراحل تعریف مسئله، ایده‌پردازی، ساخت نمونه اولیه و آزمون است تا راه‌حل‌های نوآورانه و کاربردی ارائه دهد. در روان‌شناسی، این چارچوب برای تقویت خلاقیت و انعطاف‌پذیری شناختی به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: تفکر طراحی

شناخت

توهم‌باوری

Delusion

یک باور نادرست و ثابت‌شده است که با شواهد متناقض یا بافت فرهنگی فرد سازگار نیست و با وجود استدلال‌های منطقی اصلاح نمی‌شود. این پدیده معمولاً در اختلالات روان‌پریشی مانند اسکیزوفرنی مشاهده می‌شود و شامل محتواهایی مانند تعقیب‌شوندگی یا برتری‌جویی کاذب است.

نام‌های دیگر: Delusion، delusions

شناخت

دلیریوم و اختلالات عصبی‌شناختی

Delirium and neurocognitive disorders

دسته‌بندی بالینی که شامل وضعیت‌های حاد کاهش آگاهی (دلیریوم) و اختلالات مزمن و پیش‌رونده شناختی می‌شود. این حوزه بر بررسی تغییرات عملکردی مغز در پاسخ به عوامل بیماری یا فرسایش عصبی تمرکز دارد.

نام‌های دیگر: دلیریوم و اختلالات عصبی شناختی

شناخت

دمانس

dementia

دمانس یا زوال عقل، گروهی از علائم است که با کاهش شدید حافظه و سایر توانایی‌های فکری همراه است و این کاهش آنقدر پیشرفت می‌کند که کارهای روزمره را مختل می‌سازد. این سندرم می‌تواند بر رفتار، خلق‌وخو و توانایی ارتباطی فرد تأثیر بگذارد. دمانس یک بیماری مستقل نیست، بلکه نشان‌دهنده‌ی آسیب‌های عصبی زمینه‌ای مانند بیماری آلزایمر است.

نام‌های دیگر: dementia، Dementia

شناخت

دموکراسی

Democracy

دموکراسی نظامی سیاسی و اجتماعی است که در آن قدرت متعلق به مردم بوده و از طریق مشارکت مستقیم یا نمایندگان منتخب اعمال می‌شود. اصول کلیدی آن شامل حاکمیت قانون، برابری شهروندان و تضمین آزادی‌های بنیادین است. از دیدگاه روان‌شناسی، دموکراسی بستری برای رشد خودمختاری و هویت اجتماعی فراهم می‌آورد.

نام‌های دیگر: دموکراسی

شناخت

دوگانه‌انگاری

Dualism

دوگانه‌انگاری نظریه‌ای فلسفی است که ذهن و بدن را دو موجودیت کاملاً مجزا و مستقل از هم می‌داند. در روان‌شناسی، این دیدگاه با رویکردهای عصب‌روان‌شناسی که بر یکپارچگی مغز و روان تأکید دارند، در تقابل است. با این حال، درک این مفهوم برای تحلیل تاریخی نظریه‌های روان‌شناختی ضروری است.

نام‌های دیگر: دوگانه‌انگاری

شناخت

ذهن‌آگاهی جداشده

detached mindfulness

یک حالت از حضور ذهنی است که در آن فرد بدون درگیر شدن با محتوای افکار یا احساسات، آن‌ها را مشاهده می‌کند. در این رویکرد، فرد یاد می‌گیرد که با افکار گذرا برخورد نکند و از آن‌ها فاصله بگیرد تا از چرخه تکرار افکار مزاحم جلوگیری کند.

نام‌های دیگر: detached mindfulness

شناخت

رسانه دیجیتال

Digital Media

رسانه دیجیتال به هرگونه محتوای رسانه‌ای اطلاق می‌شود که با استفاده از فناوری‌های دیجیتال تولید، ذخیره و توزیع می‌شود. این رسانه‌ها شامل شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌های تعاملی هستند که نقش مهمی در شکل‌گیری نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی ایفا می‌کنند. مطالعه تأثیرات آن‌ها بر روان‌شناسی فردی و گروهی از دغدغه‌های اصلی این حوزه است.

نام‌های دیگر: رسانه دیجیتال

شناخت

رویا

dreams

تجربیات ذهنی، تصاویر و احساساتی که در طول خواب رخ می‌دهند و اغلب دارای بار عاطفی هستند. در رویکردهای روان‌شناختی، رویاها می‌توانند بازنمایی از تمایلات یا تعارضات درونی فرد باشند.

نام‌های دیگر: dreams

شناخت

رویا

dream

تجربیات ذهنی شامل تصاویر، احساسات و افکار که در هنگام خواب به صورت خودبه‌خودی تجربه می‌شوند. رویاها از منظر روان‌شناسی می‌توانند بازنمایی ناخودآگاه یا فرآیندهای شناختی حین خواب باشند.

نام‌های دیگر: رویا

شناخت

زوال عقل

dementia

زوال عقل یا دمانس، یک سندرم بالینی است که با افت قابل‌توجه و تدریجی عملکرد شناختی از قبیل حافظه، تفکر، جهت‌گیری و قضاوت همراه است. این وضعیت معمولاً ناشی از بیماری‌های پیشرونده‌ای مانند آلزایمر است و بر توانایی فرد در انجام فعالیت‌های روزمره تأثیر منفی می‌گذارد. زوال عقل فراتر از فراموشی‌های طبیعی مرتبط با سن بوده و نیازمند ارزیابی تخصصی است.

نام‌های دیگر: دمانس

شناخت

طراحی تفکر

design thinking

طراحی تفکر یک رویکرد حل مسئله خلاقانه و انسان‌محور است که بر درک عمیق نیازهای کاربر تمرکز دارد. این روش شامل مراحل همدلی، تعریف مسئله، ایده‌پردازی، نمونه‌سازی و آزمایش است. طراحی تفکر با تشویق به نوآوری و بازخورد مستمر، راه‌حل‌های کاربردی و نوآورانه تولید می‌کند.

نام‌های دیگر: design thinking

شناخت

کار رویا

dream work

فرآیند تبدیل محتوای پنهان و خام رویا به محتوای آشکار و قابل درک در قالب نمادها و بازنمایی‌های ذهنی است. این فعالیت ذهنی در جریان خواب، از بازنمایی مستقیم خواسته‌های ناخودآگاه جلوگیری می‌کند.

نام‌های دیگر: کار رویا

شناخت

کارکرد رؤیا

dream-work

مجموعه‌ای از فرآیندهای روانی شامل تراکم و جابه‌جایی است که محتوای خام و بی‌شکل ناخودآگاه را به محتوای آشکار و نمادین رؤیا تبدیل می‌کند. این فرآیند باعث می‌شود که محتوای اصلی رؤیا از نظارت آگاهانه پنهان بماند.

نام‌های دیگر: dream-work

شناخت

گسست‌پذیری

Divergence (linguistics)

در زبان‌شناسی، گسست‌پذیری به توانایی زبان برای شکستن واحدهای معنایی یا دستوری به اجزای کوچک‌تر و قابل ترکیب مجدد اشاره دارد. این ویژگی امکان بیان مفاهیم نوین و پیچیده را از طریق ترکیب عناصر محدود زبانی فراهم می‌کند. این مفهوم با «تولیدپذیری» و «آزادی ساختاری» در نظام زبانی انسان مرتبط است.

نام‌های دیگر: Divergence (linguistics)

شناخت

گفتگومحور

Dialogic

رویکردی که بر تعامل دوطرفه و تبادل فعال میان دو یا چند نفر تأکید دارد. این مفهوم اغلب در یادگیری زبانی و تعاملات اجتماعی به کار می‌رود تا نشان‌دهنده فرآیندی باشد که در آن معنا از طریق گفتگو ساخته می‌شود.

نام‌های دیگر: Dialogic

شناخت

مدت زمان (موسیقی)

Duration (music)

در روان‌شناسی موسیقی، مدت زمان به طول تداوم یک قطعه یا بخش خاصی از موسیقی اشاره دارد که بر ادراک شنیداری و پاسخ‌های هیجانی تأثیر می‌گذارد. درک نحوه پردازش زمان در موسیقی به بررسی تجربیات شنیداری و تأثیرات عاطفی آن کمک می‌کند. این مفهوم در تحلیل ساختار موسیقی و واکنش‌های روان‌شناختی به آن کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: Duration (music)

شناخت

مدل درایفوس برای کسب مهارت

Dreyfus model of skill acquisition

این مدل پنج مرحله‌ای تحول تخصص را از مبتدی تا استاد توصیف می‌کند: مبتدی، پیشرفته، کارآمد، متخصص و استاد. در مراحل اولیه، یادگیری مبتنی بر قواعد صریح و بدون زمینه است، اما با افزایش تجربه، فرد به درک شهودی و کلی‌نگر از موقعیت‌ها دست می‌یابد. این چارچوب در آموزش‌های بالینی و حرفه‌ای کاربرد گسترده‌ای دارد.

نام‌های دیگر: Dreyfus model of skill acquisition

شناخت

مدل ذهن‌سازی دینامیک

Dynamic Mental Model

مدل ذهن‌سازی دینامیک (DMM) یک چارچوب نظری است که بر اساس آن، ذهن انسان به‌طور مداوم مدل‌های داخلی از خود، دیگران و محیط پیرامون می‌سازد و به‌روزرسانی می‌کند. این مدل‌ها به فرد کمک می‌کنند تا تجربیات را تفسیر کرده و رفتارهای سازگارانه را پیش‌بینی کند. اختلال در این فرآیند دینامیک می‌تواند منجر به ناهنجاری‌های هیجانی و رفتاری شود.

نام‌های دیگر: DMM

شناخت

معنای رویا

Dream meaning

بررسی محتوا و نمادهای ذهنی که در هنگام خواب تجربه می‌شوند تا پیام یا بازتابی از فرآیندهای روانی فرد باشند. این مفهوم در روان‌کاوی به تحلیل نمادهای نهفته در رویا برای درک ناخودآگاه می‌پردازد.

نام‌های دیگر: معنای رویا

شناخت

معیارهای متفاوت

Differing criteria

اشاره به وجود استانداردهای متفاوت در ارزیابی رفتارها، نگرش‌ها یا عملکردها توسط افراد مختلف دارد. این تفاوت می‌تواند ناشی از تفاوت در ارزش‌های فردی، پیش‌فرض‌های فرهنگی یا الگوهای شناختی باشد.

نام‌های دیگر: معیارهای متفاوت

شناخت

نارساخوانی

Dyslexia

نارساخوانی یک اختلال یادگیری عصبی-رشدی است که عمدتاً بر توانایی خواندن، نوشتن و املا تأثیر می‌گذارد. افراد مبتلا با وجود هوش طبیعی و فرصت‌های آموزشی مناسب، در پردازش آوایی و تشخیص کلمات مشکل دارند. این اختلال ماهیت مادام‌العمر دارد اما با مداخلات آموزشی مناسب قابل مدیریت است.

نام‌های دیگر: نارساخوانی

شناخت

واژه‌نامه

dictionary

واژه‌نامه مجموعه‌ای سازمان‌یافته از واژگان یک زبان است که معانی، تلفظ، ریشه و گاه کاربرد آن‌ها را توضیح می‌دهد. در روان‌شناسی شناختی، ساختار و دسترسی به واژه‌نامه ذهنی فرد، نقش کلیدی در پردازش زبان و بازیابی اطلاعات دارد. ابزارهای واژه‌نامه‌ای پایه‌ای برای پژوهش‌های زبانی و شناختی محسوب می‌شوند.

نام‌های دیگر: dictionary

شناخت

ویدیوی محرک برای بحث

Discussion Stimulus Video

محتوای ویدیویی که به‌طور خاص برای ایجاد گفتگو، تحلیل و تبادل نظر در محیط‌های آموزشی یا درمانی گروهی طراحی شده است. این ابزار به شرکت‌کنندگان کمک می‌کند تا مفاهیم روان‌شناختی را از طریق مشاهدهٔ رفتارها یا سناریوهای پیچیده بهتر درک کنند. کارکرد اصلی آن، برون‌ریزی افکار و احساسات و تعمیق یادگیری از طریق بحث‌های ساختاریافته است.

نام‌های دیگر: ویدیوی محرک برای بحث

شناخت

هذیان‌های گزند و آسیب

Delusions of persecution

نوعی از هذیان که در آن فرد به اشتباه باور دارد گروه یا فردی خاص در حال توطئه برای صدمه زدن به اوست. این باورها معمولاً با احساس تهدید شدن و سوءظن شدید همراه هستند.

نام‌های دیگر: هذیان‌های گزند و آسیب

شناخت

یادگیری عمیق

Deep learning

یادگیری عمیق زیرمجموعه‌ای از یادگیری ماشین است که از شبکه‌های عصبی مصنوعی با لایه‌های متعدد برای شبیه‌سازی فرآیندهای پیچیده یادگیری استفاده می‌کند. این روش به سیستم‌ها امکان می‌دهد الگوهای پیچیده در داده‌ها را شناسایی و استخراج نمایند. در روان‌شناسی محاسباتی، از این مفهوم برای مدل‌سازی نحوه پردازش اطلاعات در مغز انسان بهره گرفته می‌شود.

نام‌های دیگر: Deep learning، deep learning

شناخت