فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۴۴ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۱ از ۱

آزمایش‌ها

Experiments

آزمایش‌ها روشی پژوهشی است که در آن پژوهشگر عمدتاً یک یا چند متغیر مستقل را دستکاری می‌کند تا اثر آن‌ها را بر متغیرهای وابسنجا بسنجد. این روش با کنترل دقیق شرایط و تصادفی‌سازی، امکان استنتاج علی و معلولی را فراهم می‌آورد. آزمایش‌ها معمولاً در محیط‌های کنترل‌شده انجام می‌شوند تا عوامل مزاحم به حداقل برسند.

نام‌های دیگر: experiments

شناخت

اجتناب تجربه‌ای

Experiential avoidance

تلاش فعالانه برای سرکوب یا فرار از افکار، احساسات و خاطرات ناخوشایند و تجربه‌های درونی دشوار. این راهبرد مقابله‌ای معمولاً در بلندمدت منجر به افزایش تنش و بروز اختلالات روان‌شناختی می‌شود.

نام‌های دیگر: Experiential avoidance، experiential avoidance، Experiential Avoidance

شناخت

ارزشیابی

Evaluation

ارزشیابی فرآیند سیستماتیک جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات برای قضاوت درباره کیفیت، اثربخشی یا ارزش یک مداخله، برنامه یا پدیده روان‌شناختی است. این مفهوم فراتر از سنجش ساده و شامل تفسیر نتایج در چارچوب اهداف تعیین‌شده می‌شود. ارزشیابی در روان‌شناسی بالینی، آموزشی و سازمانی برای بهبود خدمات و تصمیم‌گیری‌های حرفه‌ای کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: ارزشیابی

شناخت

اصلاحات آموزشی

Educational Accommodations

اصلاحات آموزشی تغییراتی در روش تدریس، محیط فیزیکی یا نحوه ارزیابی هستند که برای کمک به یادگیرندگانی با نیازهای ویژه یا سبک‌های یادگیری متفاوت طراحی می‌شوند. این اقدامات ماهیت محتوای آموزشی را تغییر نمی‌دهند، بلکه دسترسی به آن را تسهیل می‌کنند. هدف اصلی، ایجاد فرصت برابر برای یادگیری و کاهش موانع تحصیلی است.

نام‌های دیگر: اصلاحات آموزشی

شناخت

اگزیستانسیالیسم

Existentialism

اگزیستانسیالیسم یک مکتب فلسفی و روان‌شناختی است که بر آزادی، مسئولیت فردی، معناجویی و مواجهه با حقایق بنیادین زندگی مانند مرگ، بی‌معنایی و تنهایی تأکید دارد. در روان‌درمانی اگزیستانسیال، تمرکز بر کمک به فرد برای یافتن معنا و پذیرش مسئولیت انتخاب‌هایش در مواجهه با محدودیت‌های وجودی است.

نام‌های دیگر: اگزیستانسیالیسم

شناخت

انتظار-ارزش

Expectancy-Value

تئوری انتظار-ارزش در روان‌شناسی آموزشی بیان می‌کند که انگیزه فرد برای انجام یک کار، حاصل‌ضرب انتظار موفقیت (باور به توانایی) و ارزشی است که فرد برای آن کار قائل است. انتظار به احتمال موفقیت اشاره دارد و ارزش شامل علاقه، اهمیت یا سودمندی درونی و بیرونی تکلیف است. این مدل پیش‌بینی‌کننده قوی برای انتخاب و تلاش تحصیلی است.

نام‌های دیگر: انتظار-ارزش

شناخت

بازشناسی هیجان

Emotion recognition

توانایی فرد در شناسایی، تشخیص و تفسیر درست حالات عاطفی در خود و دیگران است. این مهارت زیربنای هوش هیجانی و تعاملات اجتماعی مؤثر محسوب می‌شود.

نام‌های دیگر: بازشناسی هیجان

شناخت

بازی‌های آموزشی

educational games

بازی‌های آموزشی ابزارهایی هستند که با استفاده از مکانیسم‌های بازی‌وارسازی، انگیزه و درگیری شناختی یادگیرنده را افزایش می‌دهند. این ابزارها با ارائه بازخورد فوری و محیط‌های ایمن برای آزمایش، یادگیری مفاهیم پیچیده را تسهیل می‌کنند. آن‌ها می‌توانند مهارت‌های شناختی و اجتماعی را همزمان تقویت کنند.

نام‌های دیگر: بازی‌های آموزشی

شناخت

بازی‌های آموزشی

educational games

بازی‌های آموزشی ابزارهایی هستند که با استفاده از مکانیسم‌های بازی‌وارسازی، انگیزه و درگیری شناختی یادگیرنده را افزایش می‌دهند. این ابزارها با ارائه بازخورد فوری و محیط‌های ایمن برای آزمایش، یادگیری مفاهیم پیچیده را تسهیل می‌کنند. آن‌ها می‌توانند مهارت‌های شناختی و اجتماعی را همزمان تقویت کنند.

نام‌های دیگر: educational games، Educational game

شناخت

برابری آموزشی

Educational Equity

برابری آموزشی به معنای تأمین منابع و فرصت‌های لازم برای هر دانش‌آموز بر اساس نیازهای منحصر‌به‌فرد اوست، نه صرفاً توزیع یکسان. این اصل بر حذف موانع سیستماتیک و نابرابری‌های ساختاری که مانع موفقیت تحصیلی گروه‌های خاص می‌شوند، تمرکز دارد. هدف نهایی، اطمینان از دستیابی همه افراد به پتانسیل کامل آموزشی خود است.

نام‌های دیگر: برابری آموزشی

شناخت

بررسی شواهد

Examining the evidence

یکی از تکنیک‌های بازسازی شناختی که در آن فرد یاد می‌گیرد برای تایید یا رد کردن افکار خودکار، به دنبال مدارک عینی و واقع‌بینانه بگردد. این فرآیند به کاهش سوگیری‌های شناختی و اصلاح ادراکات نادرست کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: بررسی شواهد

شناخت

برونی‌سازی مشکل

Externalization of problem

فرآیندی است که در آن فرد، مشکلات یا ویژگی‌های دشوار خود را به عوامل بیرونی یا خودِ مشکل نسبت می‌دهد. در این رویکرد، فرد به جای اینکه خود را «بد» یا «بیمار» بداند، مشکل را موجودیتی جدا از شخصیت خود می‌بیند.

نام‌های دیگر: برونی‌سازی مشکل

شناخت

تجربه‌گرایی

empiricism

دیدگاهی معرفت‌شناختی که معتقد است دانش و شناخت تنها از طریق تجربهٔ حسی و مشاهده به‌دست می‌آید. در روان‌شناسی، این رویکرد بر اهمیت داده‌های مشاهده‌پذیر و روش‌های تجربی برای اثبات نظریه‌ها تأکید دارد.

نام‌های دیگر: تجربه‌گرایی

شناخت

تحلیل وجودی

Existential analysis

رویکردی در روان‌شناسی که بر مسائل بنیادین هستی مانند مرگ، آزادی، تنهایی و بی‌معنایی تمرکز دارد. این تحلیل به بررسی نحوه مواجهه انسان با شرایط وجودی و معنابخشی به زندگی می‌پردازد.

نام‌های دیگر: تحلیل وجودی

شناخت

تکنیک صندلی خالی

Empty chair technique

یک روش در روان‌درمانی تجربه‌محور است که در آن فرد با تصور حضور یک شخص یا بخشی از خود بر روی یک صندلی خالی، به گفتگو می‌پردازد. این تکنیک برای حل تعارضات درونی و تسهیل بیان احساسات سرکوب‌شده به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: تکنیک صندلی خالی

شناخت

تکنیک صندلی خالی

Empty Chair Technique

تکنیک صندلی خالی روشی تجربی در روان‌درمانی گشتالت است که در آن مراجع با صندلی خالی که نماد فرد یا بخشی از خود اوست گفت‌وگو می‌کند. این روش برای حل تعارضات درون‌فردی، بیان احساسات سرکوب‌شده و یکپارچه‌سازی جنبه‌های مختلف شخصیت به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: فن صندلی خالی

شناخت

حافظه اپیزودیک

episodic memory

نوعی از حافظه صریح که شامل ذخیره و بازیابی رویدادهای شخصی و تجربیات زیسته در زمان و مکان مشخص است. این حافظه به فرد اجازه می‌دهد تا وقایع گذشته زندگی خود را مانند یک فیلم در ذهن بازسازی کند.

نام‌های دیگر: حافظه اپیزودیک

شناخت

خاطره رویدادی

episodic memory

خاطره رویدادی نوعی حافظه صریح است که شامل به‌یادآوری تجربیات شخصی، موقعیت‌های زمانی-مکانی و جزئیات عینی یک رویداد خاص است. این حافظه به فرد امکان می‌دهد تا گذشته خود را به صورت داستانی بازسازی کند و نقش مهمی در هویت فردی ایفا می‌کند. آسیب به این سیستم معمولاً منجر به ناتوانی در به‌یادآوری وقایع شخصی می‌شود.

نام‌های دیگر: episodic memory

شناخت

خاطره‌ی رویدادی

episodic memory

نوعی از حافظه بلندمدت که شامل بازخوانی تجربیات شخصی و وقایع خاص زندگی فرد است. این حافظه به فرد اجازه می‌دهد تا رویدادهای گذشته را در بافت زمانی و مکانی مشخص بازسازی کند.

نام‌های دیگر: خاطره‌ی رویدادی

شناخت

خودمیان‌بینی

Egocentrism

وضعیت شناختی که در آن فرد قادر به درک دیدگاه‌ها یا احساسات دیگران نیست و تصور می‌کند جهان تنها از منظر او قابل درک است. این ویژگی معمولاً در مراحل خاصی از رشد شناختی مشاهده می‌شود.

نام‌های دیگر: خودمیان‌بینی

شناخت

داربست‌بندی هیجانی

emotional scaffolding

فرآیندی حمایتی است که در آن فردی باتجربه‌تر، به کودک یا یادگیرنده کمک می‌کند تا هیجانات خود را شناسایی، درک و تنظیم کند. این مفهوم با الهام از نظریه داربست‌بندی شناختی، بر ایجاد ساختارهای امن برای پردازش تجربه‌های هیجانی تأکید دارد. هدف نهایی، توانمندسازی فرد برای مدیریت مستقل هیجانات در غیاب حمایتگر خارجی است.

نام‌های دیگر: emotional scaffolding

شناخت

روان‌شناسی آزمایشی

Experimental psychology

روان‌شناسی آزمایشی شاخه‌ای از روان‌شناسی است که به مطالعه تجربی و سیستماتیک رفتار و فرآیندهای ذهنی با استفاده از روش‌های علمی کنترل‌شده می‌پردازد. این حوزه بر آزمایش‌های کنترل‌شده برای بررسی علل و پیامدهای رفتار تمرکز دارد. هدف اصلی آن کشف قوانین کلی حاکم بر رفتار انسان و حیوانات است.

نام‌های دیگر: روان‌شناسی آزمایشی

شناخت

روان‌شناسی آزمایشی

experimental psychology

شاخه‌ای از روان‌شناسی است که بر استفاده از روش‌های تجربی و کنترل‌شده برای مطالعه فرآیندهای ذهنی و رفتاری تمرکز دارد. این حوزه با طرح آزمایش و کنترل متغیرها، به کشف روابط علی و معلولی می‌پردازد.

نام‌های دیگر: experimental psychology، Experimental psychology

شناخت

روان‌شناسی اقتصادی

economic psychology

شاخه‌ای میان‌رشته‌ای که به بررسی تأثیر عوامل روان‌شناختی، شناختی و عاطفی بر رفتارهای اقتصادی و مالی افراد و جوامع می‌پردازد. این حوزه چگونگی تصمیم‌گیری، صرفه‌جویی، سرمایه‌گذاری و مصرف را با در نظر گرفتن سوگیری‌های ذهنی و انگیزه‌های درونی تحلیل می‌کند.

نام‌های دیگر: روان‌شناسی اقتصادی

شناخت

روانشناسی تربیتی

educational psychology

روانشناسی تربیتی شاخه‌ای از روان‌شناسی است که اصول روان‌شناختی را در فرآیند آموزش و یادگیری به کار می‌برد. این رشته به مطالعه روش‌های تدریس، انگیزش تحصیلی و تفاوت‌های فردی در یادگیری می‌پردازد. هدف اصلی آن بهبود عملکرد آموزشی و توسعه راهکارهای علمی برای چالش‌های یادگیری است.

نام‌های دیگر: روانشناسی تربیتی، روان‌شناسی تربیتی

شناخت

روان‌شناسی تکاملی

evolutionary psychology

روان‌شناسی تکاملی شاخه‌ای از روان‌شناسی است که رفتارها و فرآیندهای ذهنی انسانی را از منظر سازگاری‌های تکاملی و انتخاب طبیعی بررسی می‌کند. این رویکرد فرض می‌کند که بسیاری از مکانیسم‌های روانی امروزی، راه‌حل‌هایی برای مشکلات سازگاری که اجداد انسان در گذشته با آن‌ها روبرو بودند، محسوب می‌شوند.

نام‌های دیگر: evolutionary psychology

شناخت

روان‌شناسی وجودی

Existential psychology

روان‌شناسی وجودی شاخه‌ای از روان‌شناسی است که بر تجربهٔ انسانی، آزادی، مسئولیت، تنهایی بنیادین و جست‌وجوی معنا تمرکز دارد. این رویکرد معتقد است که رنج و اضطراب ناشی از مواجهه با حقایق وجودی زندگی، نه بیماری، بلکه بخشی طبیعی از رشد شخصیت است. هدف اصلی آن کمک به افراد برای زیستن اصیل‌تر و پذیرش مسئولیت انتخاب‌های خود است.

نام‌های دیگر: روان‌شناسی وجودی

شناخت

سوگیری آموزشی

educational bias

تمایل سیستماتیک و ناعادلانه در فرآیندهای آموزشی، ارزیابی یا تعاملات معلم و دانش‌آموز که ناشی از پیش‌فرض‌های فرهنگی، جنسیتی یا قومیتی است. این سوگیری می‌تواند بر انتظارات آموزشی، فرصت‌های یادگیری و موفقیت تحصیلی افراد تأثیر منفی بگذارد و نیازمند آگاهی و خنثی‌سازی در محیط‌های آموزشی است.

نام‌های دیگر: سوگیری آموزشی

شناخت

سیستم جامع اکسنر

Exner Comprehensive System

یک روش استاندارد و معتبر برای کدگذاری و تفسیر پاسخ‌های آزمون رورشاخ است که توسط جان اکسنر توسعه یافته است. این سیستم با ترکیب عناصر کمی و کیفی پاسخ‌ها، ساختار شخصیت و کارکردهای روان‌شناختی را ارزیابی می‌کند. استفاده از این سیستم باعث افزایش روایی و پایایی تفسیرهای بالینی از آزمون رورشاخ شده است.

نام‌های دیگر: سیستم جامع اکسنر

شناخت

شناخت بدنی

Embodied cognition

رویکردی در روان‌شناسی شناختی که استدلال می‌کند شناخت ریشه در تجربه‌های حسی-حرکتی بدن دارد. بر این اساس، فرآیندهای ذهنی توسط شکل، حواس و الگوهای حرکتی بدن شکل می‌گیرند. این نظریه مرزهای سنتی بین ذهن و بدن را به چالش می‌کشد.

نام‌های دیگر: Embodied cognition، embodied cognition

شناخت

شناخت‌شناسی

epistemology

شناخت‌شناسی شاخه‌ای از فلسفه است که به بررسی ماهیت، خاستگاه، محدودیت‌ها و اعتبار دانش می‌پردازد. این حوزه به پرسش‌هایی دربارهٔ تفاوت میان باور و دانش، معیارهای صحت شناخت و چگونگی کسب اطلاعات پایدار می‌پردازد. در روان‌شناسی، مفاهیم مرتبط با آن به بررسی فرآیندهای ذهنی درک و ساخت واقعیت می‌پردازد.

نام‌های دیگر: epistemology

شناخت

صندلی خالی

Empty chair

تکنیکی در درمان گشتالت است که در آن مراجع با یک صندلی خالی که نماد فردی دیگر یا بخشی از خود اوست، گفتگو می‌کند. این روش به مراجع اجازه می‌دهد تا احساسات سرکوب‌شده، خشم یا نیازهای برآورده‌نشده را ابراز کند. هدف نهایی، دستیابی به آگاهی بیشتر و حل تعارضات ناتمام است.

نام‌های دیگر: Empty chair

شناخت

طراحی آزمایش

experimental design

طراحی آزمایش به برنامه‌ریزی ساختاریافته برای انجام یک پژوهش علمی اشاره دارد که در آن متغیرها کنترل و اندازه‌گیری می‌شوند. این طراحی شامل تعیین گروه‌های آزمایشی و گواه، روش‌های نمونه‌گیری و ابزارهای جمع‌آوری داده است. هدف اصلی طراحی آزمایش، اطمینان از روایی و پایایی نتایج پژوهش است.

نام‌های دیگر: طراحی آزمایش

شناخت

طرح آزمایشی

experimental design

یک ساختار روش‌شناختی در پژوهش که در آن پژوهشگر با دستکاری مستقل یک متغیر، اثر آن را بر متغیر وابسته کنترل و اندازه‌گیری می‌کند. هدف از این طرح، تعیین روابط علی و معلولی میان متغیرها با کنترل عوامل مداخله‌گر است.

نام‌های دیگر: experimental design

شناخت

طرحواره هیجانی

Emotional Schema

طرحواره هیجانی باورها و انتظارات فرد نسبت به هیجانات خود و دیگران را شامل می‌شود. این ساختارهای شناختی تعیین می‌کنند که فرد چگونه هیجانات را تفسیر، ارزیابی و تنظیم کند. طرحواره‌های ناسازگار می‌توانند منجر به سرکوب هیجانات یا واکنش‌های افراطی شوند. شناخت و بازسازی این طرحواره‌ها هدف اصلی در درمان‌های هیجان‌مدار است.

نام‌های دیگر: طرحواره‌ی هیجانی

شناخت

طرحواره‌درمانی هیجانی

Emotional Schema Therapy

یک رویکرد درمانی که بر شناسایی و اصلاح طرحواره‌های هیجانی ناکارآمد تمرکز دارد. این روش با هدف تغییر ساختارهای شناختی و هیجانی که مانع از تجربه هیجانات سازنده می‌شوند، طراحی شده است.

نام‌های دیگر: Emotional Schema Therapy

شناخت

فناوری آموزشی

Educational Technology

فناوری آموزشی به کاربرد سیستماتیک ابزارها، فرآیندها و منابع انسانی و غیرانسانی برای تسهیل یادگیری و بهبود عملکرد اطلاق می‌شود. این حوزه شامل طراحی، توسعه، بهره‌برداری، مدیریت و ارزیابی پیام‌های آموزشی است تا یادگیری را در بافت‌های مختلف تسهیل کند. هدف اصلی آن استفاده از اصول روان‌شناسی یادگیری برای ایجاد محیط‌های آموزشی کارآمدتر و جذاب‌تر است.

نام‌های دیگر: فناوری آموزشی

شناخت

کارایی

Efficiency

کارایی در روان‌شناسی به توانایی انجام یک فرآیند ذهنی یا رفتاری با کمترین اتلاف انرژی و زمان اشاره دارد. این مفهوم در ارزیابی عملکرد شناختی و یادگیری اهمیت دارد و نشان‌دهندهٔ بهینه‌سازی منابع ذهنی است. افزایش کارایی معمولاً با بهبود مهارت‌ها و کاهش خطاها همراه است.

نام‌های دیگر: Efficiency

شناخت

کارکرد اجرایی

Executive Function

کارکرد اجرایی به توانایی ذهنی برای مدیریت فرآیندهای شناختی پیچیده جهت دستیابی به اهداف مشخص گفته می‌شود. این مفهوم شامل مهارت‌هایی مانند شروع و پایان دادن به وظایف، نظارت بر عملکرد و تعدیل رفتار هیجانی است. این کارکرد پایه و اساس خودتنظیمی و یادگیری مؤثر در محیط‌های مختلف است.

نام‌های دیگر: کارکرد اجرایی

شناخت

کارکردهای اجرایی

Executive Functions

کارکردهای اجرایی مجموعه‌ای از فرآیندهای شناختی عالی هستند که توسط قشر پیش‌پیشانی مغز مدیریت می‌شوند. این فرآیندها شامل برنامه‌ریزی، کنترل تکانه، حافظه کاری و انعطاف‌پذیری شناختی برای رسیدگی به وظایف هدفمند هستند. ضعف در این کارکردها می‌تواند منجر به مشکلات در خودتنظیمی و تصمیم‌گیری شود.

نام‌های دیگر: کارکردهای اجرایی

شناخت

کارکردهای اجرایی

executive functions

مجموعه‌ای از فرآیندهای شناختی عالی که برای هدایت رفتارهای هدفمند، برنامه‌ریزی، حافظه کاری و انعطاف‌پذیری شناختی ضروری هستند. این کارکردها در لوب پیشانی مغز مدیریت می‌شوند.

نام‌های دیگر: executive functions، executive function، Executive functions

شناخت

معرفت‌شناسی عدم قطعیت

Epistemology of uncertainty

معرفت‌شناسی عدم قطعیت به بررسی چگونگی شکل‌گیری باورها و دانش در شرایطی می‌پردازد که اطلاعات ناقص یا غیرقطعی هستند. این مفهوم در روان‌شناسی شناختی به توانایی فرد برای مدیریت ابهام و تصمیم‌گیری بدون اطمینان کامل از پیامدها اشاره دارد. درک این موضوع به بهبود سازگاری روانی در موقعیت‌های پیچیده کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: معرفت و عدم‌قطعیت

شناخت

هیجان‌ها در آموزش

emotions in education

حوزه‌ای پژوهشی است که به بررسی نقش هیجانات در فرآیندهای یادگیری، تدریس و انگیزش تحصیلی می‌پردازد. این دیدگاه نشان می‌دهد که هیجانات مثبت و منفی تأثیر مستقیمی بر توجه، حافظه و عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان دارند. درک این پویایی‌ها به معلمان کمک می‌کند تا محیط‌های یادگیری سازنده‌تری را فراهم کنند.

نام‌های دیگر: emotions in education

شناخت

یادگیری تجربه‌ای

Experiential learning

فرآیندی از یادگیری که در آن دانش از طریق مستقیم تجربه و بازاندیشی در آن تجربیات حاصل می‌شود. در این رویکرد، فرد با انجام فعالیت‌های عملی و تحلیل نتایج آن‌ها، به درک عمیق‌تری از مفاهیم دست می‌یابد.

نام‌های دیگر: Experiential learning، experiential learning

شناخت