فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۳۲ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۱ از ۱

آموزش

Instruction

آموزش فرآیند سازمان‌یافته و هدفمند ارائه اطلاعات، مهارت‌ها و ارزش‌ها برای تسهیل یادگیری و تغییر رفتار است. در روان‌شناسی، آموزش بر اصول یادگیری، طراحی آموزشی و ارزیابی اثربخشی روش‌های تدریس تمرکز دارد. این مفهوم با یادگیری به عنوان یک فرآیند درونی متفاوت است و بر مداخله بیرونی و ساختاردهی محیط یادگیری تأکید می‌ورزد.

نام‌های دیگر: Instruction، instruction

شناخت

ارتباط درون‌فردی

Intrapersonal communication

به فرآیند تبادل پیام و معنای درونی میان اجزای مختلف روان فرد، مانند افکار، احساسات، باورها و خودآگاهی اشاره دارد. این ارتباط پایه‌ای برای تنظیم هیجانی، حل مسئله و درک خود است. ارتباط درون‌فردی سالم به یکپارچگی شخصیت و عملکرد روانی مناسب کمک می‌کند و در مقابل، اختلال در آن می‌تواند منجر به تعارضات درونی شود.

نام‌های دیگر: Intrapersonal communication

شناخت

استدلال

Inference

فرآیند ذهنی است که در آن فرد از اطلاعات موجود یا شواهد قابل مشاهده، نتیجه‌گیری یا باوری جدید را استخراج می‌کند. این فرآیند پایهٔ تفکر تحلیلی و حل مسئله است و می‌تواند مبتنی بر منطق صوری یا قیاس‌های آماری باشد. دقت استدلال به کیفیت داده‌های ورودی و سازوکارهای شناختی وابسته است.

نام‌های دیگر: Inference، inference

شناخت

بازداری

inhibition

فرآیندی شناختی یا رفتاری که در آن پاسخ‌های تکانشی یا خودکار مهار می‌شوند تا رفتار با اهداف یا هنجارهای اجتماعی سازگار شود. این توانایی برای کنترل تکانه‌ها، نقشی حیاتی در عملکردهای اجرایی مغز ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: inhibition

شناخت

باورهای غیرعقلانی

Irrational Beliefs

الگوهای فکری نادرست، مبالغه‌آمیز و غیرمنطقی که فرد برای تفسیر رویدادها به کار می‌گیرد. این باورها معمولاً منجر به بروز هیجانات شدید، ناکارآمد و رفتارهای تخریب‌گر در فرد می‌شوند.

نام‌های دیگر: باورهای غیرعقلانی

شناخت

بهرهٔ هوشی

Intelligence Quotient (IQ)

شاخصی برای اندازه‌گیری توانایی‌های شناختی و ظرفیت ذهنی فرد است. این معیار معمولاً از طریق آزمون‌های استاندارد برای سنجش مهارت‌های منطقی، ریاضی و زبانی به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: بهره هوشی (IQ)

شناخت

بینش

Insight

درک عمیق و ناگهانی از ماهیت یک موقعیت، خود یا یک فرآیند روانی که منجر به تغییر در نگرش یا رفتار می‌شود. این توانایی به فرد کمک می‌کند تا الگوهای پنهان رفتاری و ریشه‌های مشکلات خود را بشناسد.

نام‌های دیگر: بینش

شناخت

پدیده فریبکارپنداری

Imposter phenomenon

الگوی روان‌شناختی‌ای است که در آن فرد موفقیت‌های خود را ناشی از شانس یا فریبکاری می‌داند و به‌طور مداوم می‌ترسد که دیگران ناکارآمدی واقعی او را آشکار کنند. افراد مبتلا با وجود شواهد عینی شایستگی، احساس عدم لیاقت دارند. این پدیده اغلب با کمال‌گرایی افراطی و اضطراب عملکرد همراه است و می‌تواند مانع از پذیرش قدردانی‌ها شود.

نام‌های دیگر: پدیده فریبکارپنداری

شناخت

پردازش اطلاعات

information processing

مدلی در روان‌شناسی شناختی که فعالیت‌های ذهنی انسان را مشابه سیستم‌های کامپیوتری، شامل دریافت، کدگذاری، ذخیره و بازیابی اطلاعات توصیف می‌کند. این فرآیند زیربنای عملکردهای شناختی مانند توجه و حافظه است.

نام‌های دیگر: پردازش اطلاعات

شناخت

تداخل‌ها

intrusions

به ورود ناگهانی و ناخواستهٔ افکار، تصاویر یا خاطرات مزاحم به جریان آگاهانه ذهنی گفته می‌شود. این پدیده می‌تواند در فرآیندهای شناختی عادی یا در قالب علائم روان‌شناختی مختلف بروز کند.

نام‌های دیگر: intrusions، Intrusion

شناخت

تدریس هوشمند

intelligent tutoring

تدریس هوشمند به سیستم‌های کامپیوتری اطلاق می‌شود که با استفاده از هوش مصنوعی، آموزش را شخصی‌سازی کرده و بازخورد آنی به یادگیرنده ارائه می‌دهند. این سیستم‌ها الگوهای یادگیری کاربر را تحلیل کرده و محتوای آموزشی را متناسب با نیازهای شناختی او تنظیم می‌کنند. هدف اصلی آن‌ها شبیه‌سازی تعاملات آموزشی یک معلم متخصص است.

نام‌های دیگر: intelligent tutoring

شناخت

تفاوت‌های فردی

Individual Differences

تفاوت‌های فردی به مجموعه‌ای از ویژگی‌های روان‌شناختی، شناختی و هیجانی اشاره دارد که افراد را از یکدیگر متمایز می‌سازد. این تفاوت‌ها شامل هوش، شخصیت، انگیزش، سبک‌های یادگیری و توانایی‌های ویژه هستند. روان‌شناسی تربیتی و بالینی با مطالعه این تفاوت‌ها، به درک بهتر رفتار انسان و ارائه خدمات متناسب با نیازهای خاص هر فرد می‌پردازد.

نام‌های دیگر: تفاوت‌های فردی

شناخت

تفسیر

Interpretation

تفسیر فرآیندی است که در آن درمانگر معنای پنهان یا عمیق‌تر رفتارها، افکار یا احساسات مراجع را ارائه می‌دهد. این کار معمولاً بر اساس الگوهای تکرارشونده، مکانیسم‌های دفاعی یا تجربیات گذشته انجام می‌شود تا مراجع بینش جدیدی به دست آورد. تفسیر باید با احتیاط و پس از ایجاد اعتماد کافی صورت گیرد تا برای مراجع قابل پذیرش باشد.

نام‌های دیگر: تفسیر

شناخت

تفسیر

Interpretation

تفسیر فرآیندی است که در آن درمانگر معنای پنهان یا عمیق‌تر رفتارها، افکار یا احساسات مراجع را ارائه می‌دهد. این کار معمولاً بر اساس الگوهای تکرارشونده، مکانیسم‌های دفاعی یا تجربیات گذشته انجام می‌شود تا مراجع بینش جدیدی به دست آورد. تفسیر باید با احتیاط و پس از ایجاد اعتماد کافی صورت گیرد تا برای مراجع قابل پذیرش باشد.

نام‌های دیگر: Interpretation، interpretation

شناخت

تفسیرپذیری

Interpretability

تفسیرپذیری در روان‌شناسی و علوم شناختی به قابلیت درک و تبیین فرآیندهای ذهنی یا نتایج یک مدل اشاره دارد. این مفهوم بیان می‌کند که تا چه حد می‌توان دلایل پشت یک رفتار یا تصمیم خاص را به صورت شفاف و منطقی توضیح داد. در مدل‌های هوش مصنوعی، تفسیرپذیری به معنای توانایی انسان برای درک منطق پشت خروجی‌های سیستم است.

نام‌های دیگر: Interpretability، interpretability

شناخت

درونی‌سازی

internalization

فرآیندی که طی آن فرد ارزش‌ها، باورها، هنجارها یا تجربیات محیطی را به بخشی از ساختار روانی و نظام فکری خود تبدیل می‌کند. این پدیده می‌تواند هم در جهت سازگاری و هم در جهت پذیرش الگوهای آسیب‌زا باشد.

نام‌های دیگر: درونی‌سازی

شناخت

روان‌شناسی اینترنت

Internet Psychology

روان‌شناسی اینترنت شاخه‌ای از روان‌شناسی است که به بررسی تأثیرات متقابل فناوری‌های دیجیتال و رفتار، شناخت و احساسات انسان می‌پردازد. این حوزه چگونگی شکل‌گیری هویت، برقراری ارتباط و تصمیم‌گیری‌ها در فضای مجازی را تحلیل می‌کند. پژوهش‌های این زمینه بر الگوهای استفاده از اینترنت و پیامدهای روان‌شناختی آن تمرکز دارند.

نام‌های دیگر: روان‌شناسی اینترنت

شناخت

روان‌شناسی اینترنت

Internet Psychology

روان‌شناسی اینترنت شاخه‌ای از روان‌شناسی است که به بررسی تأثیرات تعاملات انسانی با اینترنت و فناوری‌های دیجیتال می‌پردازد. این حوزه رفتار، افکار و احساسات کاربران در فضای آنلاین را تحلیل می‌کند. پژوهش‌ها در این زمینه بر تغییرات شناختی، عاطفی و رفتاری ناشی از استفاده از اینترنت تمرکز دارند. این رشته به درک پدیده‌هایی مانند هویت مجازی و اعتیاد به اینترنت کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: internet psychology

شناخت

روش‌های آموزشی

instructional methods

روش‌های آموزشی به راهبردها و تکنیک‌های خاصی اشاره دارند که معلمان برای انتقال محتوا و تسهیل یادگیری استفاده می‌کنند. این روش‌ها می‌توانند شامل تدریس مستقیم، یادگیری مشارکتی یا کاوشگری باشند. انتخاب روش مناسب بستگی به اهداف آموزشی، ویژگی‌های فراگیران و محیط یادگیری دارد.

نام‌های دیگر: instructional methods

شناخت

سامانه اطلاعات

Information system

مجموعه‌ای سازمان‌یافته از اجزایی شامل افراد، فرآیندها، داده‌ها و فناوری که برای جمع‌آوری، پردازش، ذخیره و توزیع اطلاعات طراحی شده‌اند. در بافت روان‌شناسی و سازمانی، این سامانه‌ها بستر تعاملات انسانی و تصمیم‌گیری را فراهم می‌آورند. بررسی عملکرد این سامانه‌ها به درک تأثیر فناوری بر شناخت و رفتار کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Information system

شناخت

سوگیری ضمنی

implicit bias

سوگیری ضمنی به معنای ارزیابی‌ها یا احساسات خودکار و ناخودآگاه نسبت به افراد، گروه‌ها یا پدیده‌ها است که در سطح هوشیاری فرد قرار ندارد. این سوگیری‌ها اغلب تحت تأثیر تجربیات گذشته و زمینه‌های فرهنگی شکل می‌گیرند و می‌توانند بر قضاوت‌ها و رفتارهای فرد تأثیر بگذارند، حتی اگر فرد آگاهانه به دنبال برابری باشد.

نام‌های دیگر: implicit bias

شناخت

ضریب هوشی

Intelligence quotient

شاخصی عددی است که برای سنجش توانایی‌های شناختی و سطح هوش یک فرد نسبت به همسالان او استفاده می‌شود. این عدد از طریق آزمون‌های استانداردسازی‌شده به دست می‌آید و جایگاه فرد را در توزیع نرمال هوش مشخص می‌کند.

نام‌های دیگر: Intelligence quotient، intelligence quotient

شناخت

علاقه

interest

یک حالت روان‌شناختی پایدار یا موقتی است که با توجه متمرکز، ارزش‌مندی درک‌شده و تمایل به درگیری مجدد با یک شیء یا موضوع همراه است. علاقه نقش کلیدی در انگیزش درونی، یادگیری عمیق و حفظ توجه ایفا می‌کند. این سازه شامل ابعاد فردی (تمایل پایدار) و موقعیتی (واکنش لحظه‌ای) می‌شود.

نام‌های دیگر: interest

شناخت

علاقه

Interest

علاقه یک حالت روان‌شناختی پایدار است که در آن فرد توجه و تمایل ویژه‌ای به یک موضوع، فعالیت یا حوزهٔ خاص نشان می‌دهد. این حالت با احساس مثبت، کنجکاوی و انگیزهٔ درونی برای مشارکت و یادگیری همراه است. علاقه نقش مهمی در تداوم توجه، عمق پردازش اطلاعات و عملکرد بهتر در حوزه‌های مورد علاقه ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: علاقه

شناخت

فروتنی فکری

Intellectual Humility

فروتنی فکری به معنای آگاهی از محدودیت‌های دانش خود و باز بودن در برابر اصلاح باورها در برابر شواهد جدید است. این ویژگی با تفکر باز، یادگیری مؤثر و کاهش تعصب شناختی مرتبط است. افراد دارای فروتنی فکری، اشتباهات خود را می‌پذیرند و از دیدگاه‌های مخالف با احترام استقبال می‌کنند. این سازه در روان‌شناسی مثبت‌گرا و اخلاق شناختی مورد توجه است.

نام‌های دیگر: فروتنی فکری

شناخت

قصدمندی

Intentionality

ویژگی آگاهی که بر اساس آن فعالیت‌های ذهنی همواره معطوف به یک موضوع، شیء یا هدف مشخص هستند. در روان‌شناسی، این مفهوم به رابطه میان ذهن و ابژه‌هایی که ذهن به آن‌ها توجه دارد اشاره دارد.

نام‌های دیگر: قصدمندی

شناخت

مدل تعاملی

Interaction model

مدلی نظری که در آن متغیرهای مختلف روان‌شناختی یا محیطی به‌صورت دوسویه و پویا بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند. در این چارچوب، هیچ عاملی به‌تنهایی تعیین‌کننده نهایی نیست، بلکه نتیجه از تعامل پیچیده اجزا حاصل می‌شود. این رویکرد در نظریه‌های شخصیت و یادگیری کاربرد گسترده‌ای دارد.

نام‌های دیگر: Interaction model

شناخت

نظریه پاسخ به آیتم

Item response theory

رویکردی پیشرفته در روان‌سنجی است که احتمال پاسخ صحیح فرد به هر سوال را بر اساس سطح توانایی او و ویژگی‌های آن سوال مدل‌سازی می‌کند. برخلاف نظریه کلاسیک آزمون، این روش وابستگی نمرات به نمونه خاص یا مجموعه سوالات خاص را کاهش می‌دهد. این نظریه پایه و اساس آزمون‌های تطبیقی کامپیوتری و ساخت بانک‌های سوال استاندارد است.

نام‌های دیگر: Item response theory، item response theory

شناخت

نقص توجه

Inattention

نقص توجه به دشواری در حفظ تمرکز، سازماندهی وظایف و توجه به جزئیات اشاره دارد. این ویژگی اغلب با بی‌حوصلگی و فراموشی در فعالیت‌های روزمره همراه است و یکی از علائم کلیدی اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی محسوب می‌شود. این وضعیت می‌تواند عملکرد تحصیلی و شغلی فرد را تحت تأثیر قرار دهد.

نام‌های دیگر: نقص توجه

شناخت

وسایل آموزشی

Instructional aids

ابزارها، رسانه‌ها و مواد کمکی که برای تسهیل فرآیند یادگیری و تدریس به کار می‌روند. این وسایل می‌توانند شامل ابزارهای فیزیکی، دیجیتال یا متنی باشند که به انتقال بهتر مفاهیم و افزایش درگیری یادگیرنده کمک می‌کنند. استفاده از آن‌ها بر اساس اصول روان‌شناسی یادگیری برای بهبود بازدهی آموزشی طراحی می‌شود.

نام‌های دیگر: وسایل آموزشی

شناخت

هوش

Intelligence

هوش به ظرفیت کلی ذهنی اطلاق می‌شود که شامل توانایی‌هایی چون استدلال، حل مسئله، یادگیری از تجربه و درک محیط پیچیده است. این مفهوم فراتر از دانش محفوظ رفته و بر توانایی سازگاری با موقعیت‌های جدید و کارآمدی در انجام وظایف شناختی تأکید دارد. روان‌شناسان هوش را اغلب به صورت ترکیبی از توانایی‌های شناختی مختلف تعریف می‌کنند.

نام‌های دیگر: هوش

شناخت

یادگیری ضمنی

implicit learning

نوعی یادگیری است که در آن فرد دانش یا مهارت‌های جدید را بدون تلاش آگاهانه یا درک صریح قوانین یاد می‌گیرد. این فرآیند معمولاً از طریق مواجهه مداوم با محیط و بدون توجه به یادگیری مستقیم صورت می‌گیرد.

نام‌های دیگر: یادگیری ضمنی

شناخت