فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۴۱ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۱ از ۱

آزمون رورشاخ

Rorschach Test

یک آزمون فرافکن است که در آن از فرد خواسته می‌شود تا تفسیر خود را از لکه‌های جوهر متقارن ارائه دهد. این آزمون برای بررسی ساختار شخصیت، الگوهای فکری و هیجانی و کارکردهای شناختی به کار می‌رود. پاسخ‌های فرد بر اساس سیستم‌های کدگذاری استاندارد تحلیل می‌شوند تا الگوهای پنهان روان‌شناختی آشکار شوند.

نام‌های دیگر: آزمون رورشاخ

شناخت

اخلاق پژوهش

Research Ethics

اخلاق پژوهش، مجموعه‌ای از اصول و استانداردهاست که چگونگی انجام پژوهش‌های روان‌شناسی را با حفظ کرامت و حقوق شرکت‌کنندگان هدایت می‌کند. اصول کلیدی شامل رضایت آگاهانه، محرمانگی داده‌ها، پرهیز از آسیب فیزیکی یا روانی و حق خروج از مطالعه هستند. رعایت این اصول برای اعتماد عمومی به علم روان‌شناسی و سلامت شرکت‌کنندگان ضروری است.

نام‌های دیگر: اخلاق پژوهش

شناخت

استدلال

Reasoning

استدلال فرآیند ذهنی منطقی است که طی آن فرد با استفاده از اطلاعات موجود، نتیجه‌گیری یا قضاوت جدیدی را به دست می‌آورد. این فرآیند شامل انواع استقرایی، قیاسی و تبیینی است و نقش مهمی در حل مسئله و تصمیم‌گیری ایفا می‌کند. استدلال صحیح نیازمند توانایی تحلیل داده‌ها و پرهیز از خطاهای شناختی رایج است.

نام‌های دیگر: استدلال

شناخت

استدلال

reasoning

استدلال فرآیند ذهنی منطقی برای رسیدن به نتیجه‌گیری از طریق تحلیل شواهد و پیش‌فرض‌هاست. این توانایی شناختی به افراد اجازه می‌دهد تا روابط علت و معلولی را درک کرده و تصمیمات آگاهانه بگیرند. استدلال می‌تواند استقرایی یا قیاسی باشد و پایهٔ اصلی تفکر انتقادی و حل مسئله محسوب می‌شود.

نام‌های دیگر: reasoning

شناخت

اندازه‌گیری مکرر

repeated measures

روشی در طراحی پژوهش که در آن داده‌ها از یک گروه از شرکت‌کنندگان در چندین مرحله زمانی یا تحت شرایط مختلف جمع‌آوری می‌شود. این رویکرد امکان مقایسه تغییرات فردی و اثر زمان را در طول یک مطالعه فراهم می‌کند.

نام‌های دیگر: اندازه‌گیری مکرر

شناخت

انگیزش خواندن

reading motivation

انگیزش خواندن به تمایل، علاقه و انگیزه‌ی درونی یا بیرونی فرد برای مشارکت در فعالیت‌های مرتبط با خواندن اشاره دارد. این مفهوم شامل عواملی مانند کنجکاوی، لذت بردن از متن و هدف‌مندی برای کسب اطلاعات است. انگیزش خواندن نقش کلیدی در توسعه مهارت‌های زبانی و پیشرفت تحصیلی ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: انگیزش خواندن

شناخت

بازتاب

reflection

فرآیندی در روان‌شناسی که در آن فرد یا درمانگر، محتوای کلامی یا احساسی فرد را برای بازشناسی و درک بهتر بازمی‌تاباند. این عمل به افزایش خودآگاهی و شفافیت در فرآیندهای ذهنی کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: بازتاب / تأمل

شناخت

بازتابندگی

Reflexivity

فرآیند تحلیل خودآگاهانه و بررسی نقش و سوگیری‌های شخصی در حین انجام یک فعالیت یا پژوهش است. در روان‌شناسی، این مفهوم به توانایی فرد برای بازنگری در تأثیرات خود بر محیط یا موضوع مورد مطالعه اشاره دارد.

نام‌های دیگر: Reflexivity، reflexivity

شناخت

بازتثبیت

reconsolidation

فرآیندی است که در آن یک خاطرهٔ بازیابی‌شده، برای ذخیره شدن مجدد در حافظه، به مرحلهٔ ناپایدار و سپس تثبیت دوباره می‌رود. این مکانیسم نشان می‌دهد که بازخوانی خاطرات می‌تواند آن‌ها را برای تغییر یا اصلاح آماده کند.

نام‌های دیگر: reconsolidation

شناخت

بازجهت‌دهی

Reframing

یک تکنیک شناختی که در آن فرد یاد می‌گیرد موقعیت یا تجربه خود را از زاویه‌ای متفاوت و جدید مشاهده کند. این فرآیند به تغییر معنای یک رویداد و کاهش بار منفی آن کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: بازجهت‌دهی

شناخت

بازخوانی

recollection

فرآیند فعال و آگاهانه بازیابی اطلاعات از حافظه که مستلون تلاش برای بازسازی رویدادها یا دانش است. برخلاف بازشناسی، بازخوانی نیازمند بازسازی ذهنی جزئیات خاطره در غیاب محرک‌های مستقیم است.

نام‌های دیگر: recollection

شناخت

بازنمایی

representation

بازنمایی به فرآیند یا محصول ذهنی اطلاق می‌شود که در آن اطلاعات، تجربیات یا مفاهیم در ساختارهای شناختی ذخیره و سازماندهی می‌شوند. این مفهوم در روان‌شناسی شناختی و اجتماعی کاربرد گسترده‌ای دارد و به نحوهٔ تفسیر واقعیت توسط ذهن می‌پردازد. بازنمایی‌ها می‌توانند فردی یا اجتماعی باشند و بر ادراک و رفتار تأثیر می‌گذارند.

نام‌های دیگر: representation

شناخت

بازیابی

Retrieval

بازیابی به فرآیند دسترسی مجدد به اطلاعات ذخیره‌شده در حافظه و بازگرداندن آن‌ها به آگاهی اشاره دارد. این مرحله نهایی از فرآیند حافظه است که در آن نشانه‌های محیطی یا درونی به جستجو برای اطلاعات کمک می‌کنند. کیفیت بازیابی به عواملی مانند عمق پردازش اولیه و وجود نشانه‌های مناسب وابسته است.

نام‌های دیگر: بازیابی

شناخت

باقی‌مانده

Residual

اختلاف بین مقدار مشاهده‌شده و مقداری که توسط یک مدل یا پیش‌بینی آماری تخمین زده شده است. در تحلیل‌های روان‌سنجی و رگرسیون، باقی‌مانده‌ها نشان‌دهنده واریانس توضیح‌داده‌نشده توسط مدل هستند. بررسی توزیع آن‌ها برای سنجش برازش مدل و کشف خطاهای سیستماتیک ضروری است.

نام‌های دیگر: Residual

شناخت

پارادایم یادآوری-دانستن

remember–know paradigm

یک روش پژوهشی در روان‌شناسی شناختی برای تفکیک دو نوع بازیافت حافظه است. در این روش، آزمودنی باید مشخص کند که آیا یک محرک را با جزئیات دقیق به یاد می‌آورد (یادآوری) یا صرفاً با آن آشنایی دارد (دانستن).

نام‌های دیگر: remember–know paradigm

شناخت

پایایی

reliability

پایایی به ثبات و یکنواختی نتایج یک آزمون یا ابزار اندازه‌گیری در شرایط مشابه اشاره دارد. اگر ابزاری پایا باشد، تکرار اندازه‌گیری در زمان‌های مختلف یا توسط ارزیابان گوناگون، نتایج همگانی را به ارمغان می‌آورد. پایایی شرط لازم اما نه کافی برای روایی است و نشان‌دهندهٔ عدم خطای تصادفی در سنجش می‌باشد.

نام‌های دیگر: پایایی، reliability، Reliability

شناخت

پژوهش درباره تدریس

Research on Teaching

پژوهش درباره تدریس به بررسی نظام‌مند روش‌ها، استراتژی‌ها و فرآیندهای آموزشی می‌پردازد تا اثربخشی آن‌ها در یادگیری دانش‌آموزان ارزیابی شود. این حوزه بر تحلیل تأثیر متغیرهای محیط کلاس، سبک‌های تدریس و تعاملات معلم و شاگرد تمرکز دارد. هدف اصلی آن تولید دانشی است که بتواند کیفیت آموزش را بهبود بخشیده و تصمیم‌گیری‌های حرفه‌ای معلمان را راهنمایی کند.

نام‌های دیگر: پژوهش درباره تدریس

شناخت

خوانایی

Readability

شاخصی است که میزان سهولت درک و خواندن یک متن را می‌سنجد. این مفهوم به ویژگی‌های ساختاری متن مانند پیچیدگی واژگان و طول جملات بستگی دارد و بر میزان توانایی مخاطب در دریافت معنا اثر می‌گذارد.

نام‌های دیگر: Readability، readability

شناخت

خواندن

reading

فرآیند شناختی دریافت، رمزگشایی و درک علائم نوشتاری برای استخراج معنا. این فعالیت شامل تعامل میان پردازش‌های بصری و زبانی است که منجر به فهم متن می‌شود.

نام‌های دیگر: reading

شناخت

خواندن (فرایند)

Reading (process)

خواندن یک فرایند شناختی پیچیده است که در آن فرد نمادهای نوشتاری را رمزگشایی کرده و معنای آن‌ها را درک می‌کند. این فرایند شامل مهارت‌های دیداری، زبانی و توجه است که به‌صورت هماهنگ برای تفسیر متن عمل می‌کنند. اختلالات در هر یک از این زیرمجموعه‌ها می‌تواند منجر به دشواری در یادگیری و عملکرد تحصیلی شود.

نام‌های دیگر: Reading (process)

شناخت

درک مطلب

reading comprehension

فرآیند فعال و پیچیده‌ای است که در آن خواننده با تعامل با متن، معنا را استخراج کرده و اطلاعات جدید را با دانش پیشین خود پیوند می‌دهد. این توانایی مستلزم استفاده از راهبردهای شناختی برای بازسازی مفهوم متن است.

نام‌های دیگر: reading comprehension، Reading comprehension

شناخت

درک مطلب

reading comprehension

توانایی خواننده در بازسازی معنا و فهم مفاهیم موجود در یک متن از طریق تعامل فعال با نویسنده و محتوا. این فرآیند شامل استخراج اطلاعات صریح و استنباط مفاهیم ضمنی است.

نام‌های دیگر: درک مطلب

شناخت

درمان شناختی-رفتاری عقلانی

REBT

یک رویکرد روان‌درمانی از خانواده درمان‌های شناختی است که بر شناسایی و اصلاح باورهای غیرعقلانی و ناکارآمد تأکید دارد. این روش بر این اصل استوار است که مشکلات هیجانی ناشی از تفسیرهای نادرست فرد از رویدادها است.

نام‌های دیگر: REBT

شناخت

درمان عقلانی ـ هیجانی ـ رفتاری

Rational Emotive Behavior Therapy

یک رویکرد روان‌درمانی کوتاه‌مدت و فعال است که بر ارتباط میان افکار، احساسات و رفتارها تمرکز دارد. این روش با هدف شناسایی و تغییر باورهای غیرمنطقی و ناکارآمد، به فرد کمک می‌کند تا واکنش‌های هیجانی و رفتاری سازگارانه‌تری نسبت به موقعیت‌ها اتخاذ کند.

نام‌های دیگر: درمان عقلانی ـ هیجانی ـ رفتاری

شناخت

درمان عقلانی-هیجانی-رفتاری

Rational Emotive Behavior Therapy

یک رویکرد روان‌درمانی شناختی-رفتاری است که بر شناسایی و اصلاح باورهای غیرعقلانی تأکید دارد. این روش با تغییر الگوهای فکری ناکارآمد، به تعدیل هیجانات و اصلاح رفتارهای ناسازگار کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: درمان عقلانی هیجانی رفتاری

شناخت

راهبردهای خواندن

Reading strategies

راهبردهای خواندن تکنیک‌هایی هستند که خوانندگان برای درک بهتر متن، حفظ اطلاعات و افزایش سرعت خواندن به کار می‌برند. این راهبردها شامل پیش‌بینی محتوا، پرسش‌گری، خلاصه‌سازی و بازنویسی جملات کلیدی است. استفاده از این راهبردها به بهبود مهارت‌های خوانداری کمک شایانی می‌کند.

نام‌های دیگر: راهبردهای خواندن

شناخت

رتبه‌بندی

Ranking (information retrieval)

رتبه‌بندی در بافت بازیابی اطلاعات، فرآیند مرتب‌سازی اسناد یا نتایج بر اساس میزان مرتبط بودن آن‌ها با یک پرسش خاص است. در روان‌شناسی شناختی، این مفهوم می‌تواند به نحوه سازماندهی و بازیابی اطلاعات از حافظه توسط مغز اشاره داشته باشد. سیستم‌های رتبه‌بندی تلاش می‌کنند تا مفیدترین و دقیق‌ترین اطلاعات را در رتبه‌های بالاتر قرار دهند تا کارایی جستجو افزایش یابد.

نام‌های دیگر: Ranking (information retrieval)

شناخت

رگرسیون

regression

یک روش آماری برای مدل‌سازی و بررسی رابطه میان یک متغیر وابسته و یک یا چند متغیر مستقل. این تحلیل به پیش‌بینی مقادیر احتمالی یک متغیر بر اساس داده‌های سایر متغیرها کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: رگرسیون

شناخت

رگرسیون

regression

یک روش آماری برای مدل‌سازی و بررسی رابطه میان یک متغیر وابسته و یک یا چند متغیر مستقل است. این تحلیل به پیش‌بینی مقادیر احتمالی یک متغیر بر اساس تغییرات در متغیرهای دیگر کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: regression، Regression

شناخت

رگرسیون خطی

Regression analysis

رگرسیون تحلیلی روشی آماری برای بررسی رابطه بین یک متغیر وابسته و یک یا چند متغیر مستقل است. این روش به پژوهشگران اجازه می‌دهد تا پیش‌بینی کنند که تغییرات در متغیرهای پیش‌بین چگونه بر متغیر هدف تأثیر می‌گذارد. در روان‌شناسی، از این تکنیک برای شناسایی عوامل مؤثر بر رفتارها و حالت‌های روان‌شناختی استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: Regression analysis

شناخت

روش‌شناسی پژوهش

Research Methodology

روش‌شناسی پژوهش به مجموعه اصول، استراتژی‌ها و تکنیک‌های سیستماتیک اطلاق می‌شود که پژوهشگران برای جمع‌آوری، تحلیل و تفسیر داده‌ها به کار می‌گیرند. این حوزه شامل انتخاب طرح‌های تحقیق کمی و کیفی، ابزارهای سنجش معتبر و روش‌های نمونه‌گیری مناسب است. رعایت دقیق اصول روش‌شناسی برای اطمینان از روایی و پایایی یافته‌های علمی در روان‌شناسی ضروری است.

نام‌های دیگر: روش تحقیق و سنجش

شناخت

روش‌شناسی پژوهش

Research Methodology

روش‌شناسی پژوهش به مطالعه اصول، قواعد و چارچوب‌های کلی طراحی و اجرای تحقیقات علمی اطلاق می‌شود. این مفهوم فراتر از تکنیک‌های خاص، به توجیه فلسفی و منطقی انتخاب روش‌های گردآوری و تحلیل داده‌ها می‌پردازد. در روان‌شناسی، درک روش‌شناسی برای ارزیابی اعتبار و پایایی یافته‌های علمی و تمایز بین پژوهش‌های کیفی و کمی ضروری است.

نام‌های دیگر: روش‌شناسی پژوهش

شناخت

روش‌های رایانه‌بر

Resampling Methods

روش‌های رایانه‌بر تکنیک‌های آماری هستند که با استفاده از توانایی محاسباتی رایانه‌ها، توزیع نمونه‌گیری را از طریق تکرار بارگیری مجدد از داده‌های موجود برآورد می‌کنند. تکنیک‌هایی مانند بوت‌استرپ و جک‌نایف در این دسته قرار می‌گیرند و برای تخمین خطای معیار و ساختن فاصله‌های اطمینان بدون فرضیات توزیع نرمال کاربرد دارند.

نام‌های دیگر: روش‌های رایانه‌بر

شناخت

ریتم

rhythm

ریتم به الگوی زمانی تکرارشونده رویدادها یا محرک‌ها اشاره دارد که شامل فواصل زمانی و تأکیدهای متفاوت است. در روان‌شناسی ادراک، ریتم نقش کلیدی در هماهنگی حرکتی، توجه و پردازش شنیداری ایفا می‌کند. درک ریتم به افراد کمک می‌کند تا نظم و ساختار محرک‌های محیطی را شناسایی کنند.

نام‌های دیگر: ریتم

شناخت

زمان واکنش

Reaction time

زمان واکنش به فاصله زمانی میان ارائه یک محرک و آغاز پاسخ حرکتی فرد اطلاق می‌شود. این شاخص به عنوان معیاری برای سنجش سرعت پردازش اطلاعات در سیستم عصبی و شناختی مورد استفاده قرار می‌گیرد. پژوهشگران با تغییر شرایط آزمایش، اجزای مختلف فرآیندهای ذهنی را از طریق تغییرات در زمان واکنش تحلیل می‌کنند.

نام‌های دیگر: زمان واکنش

شناخت

سواد خواندن

reading literacy

توانایی فرد در درک، استفاده، ارزیابی و بازنمایی متون نوشتاری برای دستیابی به اهداف شخصی و توسعه دانش. این مفهوم فراتر از توانایی ساده در رمزگشایی است و به درک عمیق متن اشاره دارد.

نام‌های دیگر: سواد خواندن

شناخت

صغیر بازنمایی‌گری

Representativeness heuristic

صغیر بازنمایی‌گری یک میانبر ذهنی شناختی است که در آن افراد احتمال وقوع یک پدیده را بر اساس میزان شباهت آن به یک الگوی ذهنی یا نمونهٔ بارز قضاوت می‌کنند. این خطای شناختی اغلب منجر به نادیده گرفتن اطلاعات آماری پایه و نرخ‌های واقعی می‌شود و در تصمیم‌گیری‌های روزمره و قضاوت‌های احتمالی نقش مهمی ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: Representativeness heuristic

شناخت

عقل‌گرایی

Rationalism

عقل‌گرایی رویکردی فلسفی و روان‌شناختی است که بر نقش محوری عقل و استدلال منطقی در کسب دانش و شکل‌گیری باورها تأکید دارد. در این دیدگاه، تجربه حسی به‌تنهایی منبع اصلی شناخت تلقی نمی‌شود و ذهن دارای ساختارهای ذاتی یا ایده‌های سرشتی است. این مکتب در روان‌شناسی شناختی، به بررسی چگونگی پردازش اطلاعات از طریق قوانین منطقی و سیستماتیک می‌پردازد.

نام‌های دیگر: عقل‌گرایی

شناخت

گزارش پژوهشی

Research Report

گزارش پژوهشی سندی مکتوب است که فرآیند، روش‌شناسی، یافته‌ها و تفسیرهای یک مطالعه علمی را به‌طور سیستماتیک ارائه می‌دهد. در روان‌شناسی، این گزارش‌ها پایهٔ استدلال‌های بالینی و توسعهٔ نظریه‌ها را تشکیل می‌دهند. دقت در گزارش‌دهی برای اعتبار علمی پژوهش حیاتی است.

نام‌های دیگر: گزارش پژوهشی

شناخت

نشخوار فکری

Rumination

تکرار مداوم و ناخواستهٔ افکار، ایده‌ها یا خاطرات منفی در ذهن. این فرآیند ذهنی اغلب بر روی علل و پیامدهای ناراحتی تمرکز دارد و می‌تواند منجر به تداوم خلق افسرده شود.

نام‌های دیگر: نشخوار

شناخت

واکنش به مداخله

RTI

واکنش به مداخله (RTI) یک چارچوب چندمرحله‌ای برای شناسایی زودهنگام دانش‌آموزانی است که در یادگیری با مشکل مواجه هستند. این مدل بر ارائه مداخلات آموزشی هدفمند و سنجش مستمر پیشرفت دانش‌آموزان برای تعیین اثربخشی آموزش‌ها تأکید دارد. در صورت عدم پاسخگویی به مداخلات اولیه، سطح حمایت افزایش می‌یابد تا از برچسب‌زنی نادرست و تأخیر در دریافت خدمات ویژه جلوگیری شود.

نام‌های دیگر: RTI

شناخت