فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۹۱ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۱ از ۱

آشکارسازی سیگنال

Signal Detection Theory

آشکارسازی سیگنال چارچوبی کمی برای تحلیل تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت است که تمایز بین دریافت محرک و خطای ادراکی را بررسی می‌کند. این نظریه دو مؤلفه اصلی شامل حساسیت حسی و معیار تصمیم‌گیری را از یکدیگر تفکیک می‌نماید. در روان‌شناسی، این مدل به درک چگونگی تأثیر انتظارات و انگیزه‌ها بر ادراک کمک شایانی می‌کند.

نام‌های دیگر: آشکارسازی سیگنال

شناخت

آگاهی اجتماعی

Social awareness

توانایی درک و درک احساسات، نیازها و دیدگاه‌های دیگران در بستر اجتماعی است. این مهارت زیرمجموعه هوش هیجانی محسوب شده و شامل همدلی، درک پویایی‌های گروهی و احترام به تنوع فرهنگی و اجتماعی می‌شود.

نام‌های دیگر: آگاهی اجتماعی

شناخت

آمار

Statistics

آمار شاخه‌ای از ریاضیات کاربردی است که به جمع‌آوری، سازماندهی، تحلیل، تفسیر و ارائه داده‌های کمی می‌پردازد. در روان‌شناسی، از روش‌های آماری برای توصیف ویژگی‌های نمونه‌ها، آزمون فرضیه‌ها و تعمیم یافته‌های پژوهشی به جامعه‌های بزرگ‌تر استفاده می‌شود. این ابزار به پژوهشگران کمک می‌کند تا الگوهای پنهان در رفتار و فرآیندهای ذهنی را شناسایی و اعتبار علمی نتایج را تضمین کنند.

نام‌های دیگر: آمار

شناخت

آموزش راهبرد

strategy training

یک رویکرد آموزشی که در آن به فرد یاد داده می‌شود چگونه از روش‌ها و تکنیک‌های ذهنی مشخص برای بهبود عملکرد خود استفاده کند. این آموزش معمولاً با هدف ارتقای مهارت‌های حل مسئله یا مدیریت شناختی انجام می‌شود.

نام‌های دیگر: strategy training

شناخت

آموزش راهبرد

strategy instruction

رویکردی آموزشی است که در آن به یادگیرنده نحوه استفاده از راهبردهای شناختی و فراشناختی برای حل مسائل یا انجام تکالیف آموزش داده می‌شود. این روش با هدف بهبود خودتنظیمی و کارایی یادگیری در فرآیندهای ذهنی اجرا می‌گردد.

نام‌های دیگر: strategy instruction

شناخت

اختلالات طیف اسکیزوفرنی

Schizophrenia Spectrum Disorders

مجموعه‌ای از اختلالات روان‌پریشانه است که با ویژگی‌هایی نظیر گسستگی از واقعیت، تغییر در تفکر و ادراک مشخص می‌شوند. این طیف شامل طیف وسیعی از شدت و نوع تجربه‌های روان‌پریشانه است.

نام‌های دیگر: اختلالات طیف اسکیزوفرنی

شناخت

ادراک خود

Self-perception

فرآیندی شناختی است که در آن فرد ویژگی‌ها، توانایی‌ها و ارزش‌های شخصی خود را تفسیر و ارزیابی می‌کند. این مفهوم به نحوه دیدن و فهمیدن فرد از خویشتن در مقایسه با واقعیت‌های درونی و بازخوردهای محیطی اشاره دارد. ادراک خود نقش کلیدی در شکل‌گیری عزت‌نفس و هویت فردی ایفا می‌کند و می‌تواند تحت تأثیر تجربیات گذشته و مقایسه اجتماعی قرار گیرد.

نام‌های دیگر: ادراک خود

شناخت

اسنیفی

Sniffy

اسنیفی نام یک موش مجازی است که در محیط‌های آموزشی روان‌شناسی برای شبیه‌سازی و آموزش اصول یادگیری استفاده می‌شود. این ابزار به دانشجویان اجازه می‌دهد تا مفاهیم شرطی‌سازی کلاسیک و عامل را به صورت تعاملی و بدون استفاده از حیوانات واقعی تجربه کنند. اسنیفی با ارائه بازخوردهای بصری و صوتی، فرآیند یادگیری و تقویت رفتار را به روشنی نشان می‌دهد.

نام‌های دیگر: Sniffy

شناخت

افکار خودناکام‌ساز

Self-defeating thoughts

الگوهای فکری منفی و غیرمنطقی هستند که باورهای محدودکننده را تقویت کرده و موفقیت فرد را در زندگی شخصی یا شغلی مختل می‌کنند. این افکار معمولاً شامل قضاوت‌های سخت‌گیرانه درباره خود و پیش‌بینی‌های منفی از آینده هستند. درمانگران شناختی-رفتاری بر شناسایی و بازسازی این افکار برای کاهش رنج روانی تمرکز دارند.

نام‌های دیگر: افکار خودناکام‌ساز

شناخت

ایمنی مدرسه

school safety

ایمنی مدرسه به شرایط فیزیکی و روانی محیط آموزشی اشاره دارد که از سلامت دانش‌آموزان محافظت می‌کند. این مفهوم شامل پیشگیری از خشونت، قلدری و ایجاد حس امنیت روانی است. محیط ایمن برای یادگیری موثر و رشد سالم ضروری است.

نام‌های دیگر: school safety

شناخت

بازی تصادفی

Stochastic game

بازی تصادفی یک مدل ریاضی در نظریه بازی‌هاست که در آن نتایج تصمیمات بازیکنان تحت تأثیر عوامل احتمالی و تصادفی قرار دارد. برخلاف بازی‌های قطعی، در این مدل وضعیت بعدی بازی تنها به انتخاب‌های فعلی بستگی ندارد، بلکه شانس نیز در آن نقش دارد. این مدل‌ها برای تحلیل رفتار در شرایط عدم قطعیت و ریسک به کار می‌روند.

نام‌های دیگر: Stochastic game

شناخت

بازی جدی

Serious game

بازی جدی به انواع بازی‌های رایانه‌ای یا دیجیتال اطلاق می‌شود که هدف اصلی آن‌ها سرگرمی صرف نیست، بلکه آموزش، آموزش مهارت‌ها، تغییر نگرش یا حل مسائل خاص در حوزه‌هایی مانند سلامت، آموزش و دفاع است. این بازی‌ها با بهره‌گیری از مکانیسم‌های جذاب بازی‌وارسازی، یادگیری و تغییر رفتار را در بستر تعاملی و ایمن تسهیل می‌کنند.

نام‌های دیگر: Serious game، serious games

شناخت

پرسش‌گری سقراطی

Socratic questioning

روشی از پرسش‌گری هدفمند که در درمان‌های شناختی برای کشف باورهای زیربنایی و بررسی منطق افکار فرد به کار می‌رود. این پرسش‌ها با هدف ایجاد شک علمی در باورهای ناکارآمد و رسیدن به درک عمیق‌تر از خودِ بیمار انجام می‌شوند.

نام‌های دیگر: پرسش سقراطی

شناخت

پرسشگری سقراطی

Socratic questioning

پرسشگری سقراطی روشی تعاملی در درمان شناختی-رفتاری است که در آن درمانگر با طرح پرسش‌های هدفمند، به مراجع کمک می‌کند تا باورها و افکار خود را واکاوی و چالش برانگیزد. این فرآیند با هدف کشف تناقضات منطقی، بررسی شواهد و رسیدن به بینش‌های جدید طراحی شده است. هدف نهایی، توانمندسازی فرد برای تفکر انتقادی و جایگزینی افکار ناکارآمد با دیدگاه‌های واقع‌بینانه‌تر است.

نام‌های دیگر: Socratic questioning، Socratic Questioning

شناخت

پلاستیسیته سیناپسی

Synaptic plasticity

پلاستیسیته سیناپسی به توانایی سیناپس‌های عصبی در تغییر قدرت و کارایی انتقال پیام‌های شیمیایی در پاسخ به فعالیت‌های پیش‌سیناپسی و پس‌سیناپسی اطلاق می‌شود. این پدیده مکانیسم بنیادین یادگیری و حافظه در سیستم عصبی مرکزی است. تغییرات پلاستیسیته می‌تواند منجر به تقویت یا تضعیف اتصالات عصبی در طول زمان شود.

نام‌های دیگر: Synaptic plasticity

شناخت

تأکید (زبان‌شناسی)

Stress (linguistics)

در زبان‌شناسی، به برجسته‌سازی آوایی یک هجا در واژه یا جمله اشاره دارد که معمولاً با افزایش بلندی یا طول صدا همراه است. این ویژگی آوایی نقش مهمی در تمایز معنایی واژگان و تعیین ساختار آوایی کلمات ایفا می‌کند. در روان‌شناسی زبان، درک تأکید برای تحلیل توجه شنیداری و پردازش اطلاعات ضروری است.

نام‌های دیگر: Stress (linguistics)

شناخت

تحلیل بقا

survival analysis

تحلیل بقا مجموعه‌ای از روش‌های آماری برای بررسی زمان تا وقوع یک رویداد مشخص است. این تحلیل‌ها به ویژه در مطالعاتی که داده‌ها دارای «سانسور» هستند، کاربرد دارند. هدف اصلی آن تخمین تابع بقا و شناسایی عوامل مؤثر بر طول عمر یا مدت زمان تا وقوع رویداد است.

نام‌های دیگر: تحلیل بقا

شناخت

تحلیل بقا

survival analysis

تحلیل بقا مجموعه‌ای از روش‌های آماری برای بررسی زمان تا وقوع یک رویداد مشخص است. این تحلیل‌ها به ویژه در مطالعاتی که داده‌ها دارای «سانسور» هستند، کاربرد دارند. هدف اصلی آن تخمین تابع بقا و شناسایی عوامل مؤثر بر طول عمر یا مدت زمان تا وقوع رویداد است.

نام‌های دیگر: survival analysis

شناخت

تشخیص سیگنال

signal detection

مدلی است که برای بررسی توانایی ادراک در تشخیص محرک‌ها از میان نویز یا پس‌زمینه استفاده می‌شود. این مفهوم به بررسی فرآیندهای تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت می‌پردازد.

نام‌های دیگر: signal detection

شناخت

تعمیم محرک

Stimulus Generalization

تعمیم محرک تمایل به بروز پاسخ آموخته‌شده نسبت به محرک‌هایی است که شباهت ساختاری یا معنایی به محرک شرطی اولیه دارند. این پدیده نشان می‌دهد که یادگیری می‌تواند به موقعیت‌ها یا محرک‌های مشابه تعمیم یابد. عمق تعمیم معمولاً با شباهت محرک جدید به محرک اصلی رابطه مستقیم دارد.

نام‌های دیگر: تعمیم محرک

شناخت

تفکر استراتژیک

strategic thinking

فرآیند ذهنی پیچیده‌ای که شامل تحلیل بلندمدت، پیش‌بینی تغییرات محیطی و برنامه‌ریزی برای دستیابی به اهداف کلان است. این نوع تفکر بر حل مسائل پیچیده و شناسایی فرصت‌ها در آینده تمرکز دارد.

نام‌های دیگر: تفکر استراتژیک

شناخت

تمیز محرک

Stimulus Discrimination

تمیز محرک توانایی فرد در تمایز بین محرک شرطی و سایر محرک‌های مشابه است به‌گونه‌ای که پاسخ فقط به محرک خاص داده شود. این فرآیند از طریق تقویت پاسخ به محرک هدف و عدم تقویت پاسخ به محرک‌های دیگر شکل می‌گیرد. تمیز محرک دقت و انطباق‌پذیری رفتار را در محیط افزایش می‌دهد.

نام‌های دیگر: تمیز محرک

شناخت

توان آماری

Statistical Power

توان آماری احتمال شناسایی یک اثر واقعی یا تفاوت معنادار در داده‌هاست، زمانی که چنین اثری در واقعیت وجود دارد. این شاخص نشان‌دهنده حساسیت آزمون آماری در جلوگیری از خطای نوع دوم (رد فرضیه صفر در حالی که نادرست است) می‌باشد. توان آماری بالا معمولاً با حجم نمونه بزرگ‌تر و اندازه اثر قوی‌تر مرتبط است.

نام‌های دیگر: توان آماری

شناخت

توجه انتخابی

selective attention

توانایی شناختی برای تمرکز بر محرک‌های خاص در محیط و نادیده گرفتن محرک‌های مزاحم و غیرضروری است. این فرآیند برای پردازش کارآمد اطلاعات در میان حجم بالای داده‌های محیطی ضروری است.

نام‌های دیگر: selective attention

شناخت

توجه مشترک

shared attention

توجه مشترک وضعیتی است که در آن دو یا چند فرد به طور آگاهانه بر یک شیء یا رویداد واحد تمرکز می‌کنند و می‌دانند که دیگران نیز به همان موضوع توجه دارند. این مکانیسم پایه‌ای برای ارتباطات اجتماعی، یادگیری و توسعه شناختی در انسان‌ها، به ویژه در دوران کودکی، محسوب می‌شود.

نام‌های دیگر: shared attention

شناخت

تیز کردن

Sharpening

تیز کردن یا تشدید، تمایل ناخودآگاه به برجسته‌سازی تفاوت‌ها و ویژگی‌های متمایزکننده در ادراک یا گزارش‌دهی است. این پدیده می‌تواند در یادآوری خاطرات یا ارزیابی‌های روان‌شناختی باعث سوگیری شود و جزئیات را اغراق‌آمیزتر از واقعیت نشان دهد.

نام‌های دیگر: Sharpening

شناخت

حافظهٔ کوتاه‌مدت

short-term memory

حافظهٔ کوتاه‌مدت سیستمی با ظرفیت محدود است که اطلاعات را برای مدت زمان کوتاهی (معمولاً کمتر از یک دقیقه) بدون تکرار فعال نگهداری می‌کند. این حافظه به‌عنوان مرحلهٔ گذرا بین دریافت اطلاعات و انتقال آن‌ها به حافظهٔ بلندمدت عمل می‌کند. ظرفیت آن معمولاً به‌صورت «هفت تایی، مثبت یا منفی دو» واحد اطلاعاتی توصیف می‌شود.

نام‌های دیگر: حافظه کوتاه‌مدت

شناخت

حافظه کوتاه‌مدت در مقابل حافظه بلندمدت

short-term versus long-term memory

تمایز میان ظرفیت محدود برای نگهداری موقت اطلاعات در لحظه و ظرفیت گسترده برای ذخیره ماندگار دانش و تجربیات. این تقابل بر تفاوت در مدت‌زمان ماندگاری و توانایی بازیابی اطلاعات تمرکز دارد.

نام‌های دیگر: short-term versus long-term memory

شناخت

حافظه معنایی

Semantic memory

نوعی از حافظه بلندمدت که شامل ذخیره دانش عمومی، مفاهیم، حقایق و معنای کلمات و اشیاء است. این حافظه برخلاف حافظه رویدادی، به تجربیات شخصی و زمان و مکان وقوع آن‌ها وابسته نیست.

نام‌های دیگر: Semantic memory، semantic memory

شناخت

حافظه منبع

source memory

توانایی بازیابی اطلاعات همراه با شناسایی منبع یا زمینه‌ای که آن اطلاعات در آن دریافت شده‌اند. این فرآیند به فرد کمک می‌کند تا تشخیص دهد یک خاطره از کجا، چه زمانی و از طریق چه کسی به دست آمده است.

نام‌های دیگر: source memory

شناخت

حالت‌های طرحواره‌ای

Schema modes

حالت‌های طرحواره‌ای وضعیت‌های روانی موقتی و پویایی هستند که از ترکیب طرحواره‌های ناسازگار اولیه، مکانیسم‌های مقابله‌ای و هیجانات فعال‌شده شکل می‌گیرند. این حالت‌ها الگوهای فوری تفکر، احساس و رفتار را در پاسخ به محرک‌های محیطی تعیین می‌کنند. در درمان طرحواره‌محور، شناسایی و تغییر این حالت‌ها برای بهبود سلامت روان ضروری است.

نام‌های دیگر: schema modes، Schema mode، Schema Mode

شناخت

حجم نمونه

sample size

تعداد کل شرکت‌کنندگان یا مشاهدات مورد نیاز در یک پژوهش برای دستیابی به نتایج معتبر و قابل تعمیم است. تعیین حجم نمونه مناسب به عواملی مانند قدرت آماری، سطح معناداری و اندازه اثر مورد انتظار بستگی دارد. حجم نمونه ناکافی می‌تواند منجر به عدم توانایی در کشف اثرات واقعی، در حالی که حجم بیش‌ازحد ممکن است اتلاف منابع را به همراه داشته باشد.

نام‌های دیگر: sample size

شناخت

خطای سیستماتیک

Systematic error

خطای سیستماتیک یا سوگیری، انحراف تکرارشونده و قابل پیش‌بینی از مقدار واقعی است که ناشی از نقص در ابزار اندازه‌گیری یا روش پژوهش است. برخلاف خطای تصادفی، این خطا با افزایش نمونه کاهش نمی‌یابد و می‌تواند روایی پژوهش را تهدید کند. شناسایی و کنترل آن برای اطمینان از دقت نتایج علمی حیاتی است.

نام‌های دیگر: Systematic error

شناخت

خلاصه‌سازی

Summarization

خلاصه‌سازی فرآیند گردآوری و بیان مجدد نکات کلیدی یک گفتگو یا متن است. در روان‌شناسی، این تکنیک به درمانگر کمک می‌کند تا درک خود را از گفته‌های مراجع تأیید کند و مسیر گفتگو را مشخص نماید. این کار به سازماندهی اطلاعات و ایجاد انسجام در فرآیند درمان یا یادگیری کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: خلاصه‌سازی

شناخت

خودآگاهی

Self-awareness

توانایی بازشناسی ویژگی‌های درونی، حالات هیجانی و الگوهای فکری خویشتن است. این فرآیند به فرد کمک می‌کند تا بر وضعیت روانی و رفتاری خود نظارت داشته باشد.

نام‌های دیگر: خودآگاهی

شناخت

خودارزیابی

self-rating

فرآیندی که در آن فرد ویژگی‌ها، توانمندی‌ها یا وضعیت روانی خود را مورد سنجش و قضاوت قرار می‌دهد. این روش اغلب در ابزارهای خودگزارش‌دهی برای ارزیابی سطح علائم یا ویژگی‌های شخصیتی استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: self-rating

شناخت

خودانتقادی

Self-criticism

یک فرآیند شناختی و عاطفی که در آن فرد با نگاهی سخت‌گیرانه و منفی به ویژگی‌ها، عملکردها یا اشتباهات خود می‌نگرد. این رویکرد می‌تواند منجر به کاهش عزت‌نفس و افزایش استرس‌های روانی شود.

نام‌های دیگر: خودانتقادی

شناخت

خودبازاندیشی

self-reflection

فرآیندی آگاهانه و نظام‌مند که در آن فرد به بررسی تجربیات، افکار و احساسات درونی خود می‌پردازد تا معنای عمیق‌تری از آن‌ها بیابد. این فرآیند با تأمل انتقادی همراه است و به رشد شخصی و خودآگاهی کمک می‌کند. خودبازاندیشی می‌تواند منجر به تغییرات مثبت در نگرش‌ها و رفتارها شود.

نام‌های دیگر: خودبازاندیشی

شناخت

خودپژوهی

self-study

خودپژوهشی رویکردی پژوهشی است که در آن فرد پژوهشگر، خود را به عنوان موضوع اصلی مطالعه قرار می‌دهد. این روش معمولاً در حوزهٔ توسعهٔ حرفه‌ای معلمان و روان‌شناسان کاربرد دارد تا با بازتاب بر تجربیات شغلی خود، بینش عمیق‌تری کسب کنند. خودپژوهشی ترکیبی از تجربهٔ شخصی و تحلیل نظام‌مند است.

نام‌های دیگر: self-study

شناخت

خودپنداره

self-concept

مجموعه‌ای از باورها، افکار و تصوراتی است که فرد درباره خود دارد و شامل ارزیابی‌های شناختی از ویژگی‌ها، توانایی‌ها و ارزش‌های شخصی است. خودپنداره به عنوان ساختاری شناختی عمل می‌کند که نحوه درک فرد از هویت و جایگاه خود در جهان را شکل می‌دهد. این مفهوم نقش کلیدی در تنظیم هیجانی، انگیزه و سازگاری اجتماعی ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: self-concept

شناخت

خودتنظیمی

Self-regulation

خودتنظیمی به فرآیند فعال و مستمری اطلاق می‌شود که طی آن فرد افکار، هیجانات و رفتارهای خود را برای دستیابی به اهداف شخصی یا سازگاری با محیط مدیریت می‌کند. این مفهوم شامل نظارت بر عملکرد خود، ارزیابی پیشرفت و اعمال اصلاحات لازم در رفتار است. در روان‌شناسی، خودتنظیمی نقش کلیدی در کنترل تکانه، مدیریت استرس و یادگیری مؤثر ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: خودتنظیمی

شناخت

خودشناسی

Self-knowledge

خودشناسی فرآیند آگاهی عمیق فرد از ویژگی‌های روانی، انگیزه‌ها، ارزش‌ها و الگوهای رفتاری خود است. این مفهوم در روان‌شناسی به عنوان پایه‌ای برای رشد شخصی و تنظیم هیجانی در نظر گرفته می‌شود. دستیابی به خودشناسی منجر به تصمیم‌گیری‌های آگاهانه‌تر و سازگاری بهتر با محیط می‌گردد.

نام‌های دیگر: خودشناسی

شناخت

خودفریبی

self-deception

فرآیندی که در آن فرد به طور ناخودآگاه خود را نسبت به حقایق یا باورهای واقعی‌اش گمراه می‌کند. این حالت برای محافظت از خودارزش یا اجتناب از مواجهه با تناقض‌های شناختی به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: self-deception

شناخت

خودکارآمدی

self-efficacy

خودکارآمدی به باور فرد نسبت به توانایی‌های خود در سازماندهی و انجام اقدامات لازم جهت انجام موفق یک تکلیف یا رسیدن به هدفی مشخص است. این باور بر انتخاب تکلیف، میزان تلاش و پایداری فرد در برابر دشواری‌ها اثر می‌گذارد.

نام‌های دیگر: خودکارآمدی، self-efficacy، Self-efficacy

شناخت

خودکاوی

Self-exploration

فرآیند بازاندیشی و بررسی آگاهانه الگوهای فکری، احساسات و تجربیات شخصی برای دستیابی به خودشناسی بیشتر. این فعالیت می‌تواند بخشی از فرآیند رشد فردی یا مداخلات روان‌شناختی باشد.

نام‌های دیگر: خودکاوی

شناخت

خودمدیریتی

self-management

خودمدیریتی به توانایی فرد در تنظیم و کنترل افکار، احساسات و رفتارهای خود جهت دستیابی به اهداف شخصی اشاره دارد. این مهارت شامل برنامه‌ریزی، نظارت بر پیشرفت و تعدیل استراتژی‌ها در مواجهه با چالش‌هاست. خودمدیریتی نقش کلیدی در بهبود عملکرد تحصیلی، شغلی و سلامت روان ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: self-management

شناخت

خودنظارتی توجه

Self-monitoring attention

خودنظارتی توجه به فرآیندی اشاره دارد که در آن فرد میزان تمرکز و توجه خود را به صورت لحظه‌ای ارزیابی و ثبت می‌کند. این مهارت برای افزایش خودآگاهی و بهبود تنظیم شناختی در حین انجام تکالیف یا فعالیت‌ها به کار می‌رود. این روش اغلب در مداخلات آموزشی و درمانی برای تقویت تمرکز استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: self-monitoring attention

شناخت

روانشناسی اجتماعی

Social Psychology

روانشناسی اجتماعی شاخه‌ای از علم روان‌شناسی است که چگونگی تأثیر متقابل عوامل اجتماعی و روان‌شناختی را بر افکار، احساسات و رفتار افراد بررسی می‌کند. این رشته به مطالعه پدیده‌هایی مانند ادراک اجتماعی، طرد اجتماعی، تعصبات و تبعیض، و پویایی‌های گروهی می‌پردازد. هدف اصلی آن درک چگونگی شکل‌گیری نگرش‌ها و چگونگی تغییر آن‌ها در بستر تعاملات انسانی است.

نام‌های دیگر: روانشناسی اجتماعی، روان‌شناسی اجتماعی

شناخت

روان‌شناسی مدرسه

school psychology

روان‌شناسی مدرسه رشته‌ای کاربردی است که بر ارزیابی، پیشگیری و مداخله در مشکلات یادگیری، رفتاری و عاطفی دانش‌آموزان در محیط آموزشی تمرکز دارد. روان‌شناسان مدرسه با همکاری معلمان و والدین، راهکارهایی برای بهبود عملکرد تحصیلی و سلامت روان دانش‌آموزان ارائه می‌دهند. این تخصص بر ایجاد محیطی حمایتی و عادلانه در مدرسه تأکید ویژه‌ای دارد.

نام‌های دیگر: روان‌شناسی مدرسه

شناخت

روان‌شناسی مدرسه

school psychology

روان‌شناسی مدرسه شاخه‌ای از روان‌شناسی کاربردی است که بر تعامل میان عوامل آموزشی، روان‌شناختی و رفتاری در محیط مدرسه تمرکز دارد. متخصصان این حوزه به ارزیابی نیازهای یادگیری، مداخله در بحران‌ها و حمایت از سلامت روان دانش‌آموزان می‌پردازند. آن‌ها با همکاری معلمان و والدین، راهکارهایی برای بهبود محیط یادگیری ارائه می‌دهند.

نام‌های دیگر: school psychology، School psychology

شناخت

روش تک‌آزمودنی

Single-subject design

روش تک‌آزمودنی نوعی طرح پژوهشی است که در آن واحد تحلیل داده‌ها یک فرد یا گروه بسیار کوچک است، نه میانگین گروهی. در این روش، رفتار فرد در طول زمان به‌طور پیوسته اندازه‌گیری شده و تحت مداخله قرار می‌گیرد تا اثرات درمانی یا تجربی ارزیابی شود. این رویکرد در روان‌شناسی بالینی و آموزشی برای شخصی‌سازی مداخلات کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: روش تک‌آزمودنی

شناخت

روش علمی

Scientific Method

روش علمی، رویکردی سیستماتیک و ساختاریافته برای کسب دانش است که بر پایه مشاهده، فرضیه‌سازی، آزمایش و تحلیل داده‌ها استوار است. این روش با به‌کارگیری تفکر انتقادی و شواهد تجربی، از حدس‌های سلیقه‌ای پرهیز کرده و به تولید دانشی قابل‌تست و تکرارپذیر می‌پردازد. در روان‌شناسی، این چارچوب پایه‌ای برای بررسی پدیده‌های ذهنی و رفتاری محسوب می‌شود.

نام‌های دیگر: روش علمی

شناخت

روش‌های آماری

Statistical methods

مجموعه‌ای از اصول و تکنیک‌های ریاضی برای جمع‌آوری، سازمان‌دهی، تحلیل و تفسیر داده‌های روان‌شناختی هستند. این روش‌ها به پژوهشگران اجازه می‌دهند تا الگوهای پنهان در رفتار و فرآیندهای ذهنی را شناسایی کرده و از نمونه‌های کوچک به جمعیت بزرگ تعمیم یابند. کاربرد آن‌ها در آزمون فرضیه‌ها و سنجش میزان اطمینان از یافته‌های علمی ضروری است.

نام‌های دیگر: روش‌های آماری

شناخت

زمینه فضایی

spatial context

زمینه فضایی به ویژگی‌های محیطی و مکانی اشاره دارد که در آن یک رویداد یا یادگیری رخ می‌دهد و به عنوان سیگنال برای بازیابی حافظه عمل می‌کند. این مفهوم در مطالعات حافظه و یادگیری اهمیت دارد، زیرا تغییر محیط می‌تواند بر توانایی به‌یادآوری اطلاعات تأثیر بگذارد. مغز از نشانه‌های فضایی برای سازماندهی و بازیابی خاطرات استفاده می‌کند.

نام‌های دیگر: spatial context

شناخت

سناریو

Scenario

سناریو توصیفی از یک موقعیت فرضی یا شبیه‌سازی شده است که برای بررسی واکنش‌ها، تصمیم‌گیری‌ها یا مهارت‌های افراد در شرایط خاص طراحی می‌شود. در روان‌شناسی و آموزش، سناریوها اغلب برای ارزیابی عملکرد، تمرین مهارت‌های اجتماعی یا تحلیل رفتار در محیط‌های کنترل شده به کار می‌روند. این ابزار به پژوهشگران و مربیان امکان می‌دهد تا الگوهای رفتاری را پیش‌بینی و مطالعه کنند.

نام‌های دیگر: سناریو

شناخت

سوناتا

Sonata

سوناتا ساختاری موسیقایی چندبخشی است که معمولاً برای یک یا دو ساز تنبک (مانند پیانو یا ویولن) تألیف می‌شود و از سه یا چهار حرکت با تمپوهای متفاوت تشکیل شده است. این فرم در روان‌شناسی شناختی به دلیل ساختار منطقی و پیش‌بینی‌پذیری الگوهای هارمونیک، به عنوان ابزاری برای مطالعه پردازش اطلاعات و انتظارات شنیداری مورد توجه است.

نام‌های دیگر: سوناتا

شناخت

سینتکس

Syntax

سینتکس یا دستور زبان، مجموعه‌ای از قوانین و اصولی است که نحوه چیدمان و ترکیب کلمات برای ساختاردهی جملات معنادار را تعیین می‌کند. این مفهوم در روان‌شناسی زبان و علوم شناختی برای بررسی نحوه پردازش ساختارهای زبانی در مغز مورد مطالعه قرار می‌گیرد. درک سینتکس برای تولید و درک صحیح گفتار ضروری است.

نام‌های دیگر: Syntax

شناخت

شک‌گرایی

Skepticism

شک‌گرایی در روان‌شناسی به تمایل فرد برای پرسشگری، تردید و عدم پذیرش سریع ادعاها یا باورهای بدون شواهد کافی اشاره دارد. این ویژگی می‌تواند به عنوان یک مکانیسم دفاعی یا سبک شناختی در برابر اطلاعات جدید عمل کند. شک‌گرایی سالم با تفکر انتقادی مرتبط است، اما شک‌گرایی افراطی ممکن است با بدبینی یا پارانویا اشتباه گرفته شود.

نام‌های دیگر: شک‌گرایی

شناخت

شناخت اجتماعی

Social cognition

شناخت اجتماعی شاخه‌ای از روان‌شناسی است که بررسی می‌کند افراد چگونه اطلاعات اجتماعی را دریافت، پردازش، ذخیره و به کار می‌برند. این فرآیندها شامل ادراک اجتماعی، توجه، حافظه و قضاوت درباره خود و دیگران می‌شود. شناخت اجتماعی به درک چگونگی تأثیر تفکرات بر رفتارهای اجتماعی و تعاملات بین‌فردی می‌پردازد.

نام‌های دیگر: Social cognition، social cognition

شناخت

طرحواره

Schema

طرحواره الگوهای بنیادین و پایدار شناختی، عاطفی و رفتاری است که از تجربیات اولیه شکل می‌گیرد و به عنوان فیلتری برای تفسیر واقعیت عمل می‌کند. این ساختارهای ذهنی به فرد کمک می‌کنند تا اطلاعات جدید را سازماندهی کند، اما در صورت ناسازگار بودن، می‌توانند منجر به الگوهای تکرارشونده و آسیب‌زا در روابط و هیجان‌ها شوند.

نام‌های دیگر: طرحواره

شناخت

طرحواره

Schema

طرحواره الگوهای بنیادین و پایدار شناختی، عاطفی و رفتاری است که از تجربیات اولیه شکل می‌گیرد و به عنوان فیلتری برای تفسیر واقعیت عمل می‌کند. این ساختارهای ذهنی به فرد کمک می‌کنند تا اطلاعات جدید را سازماندهی کند، اما در صورت ناسازگار بودن، می‌توانند منجر به الگوهای تکرارشونده و آسیب‌زا در روابط و هیجان‌ها شوند.

نام‌های دیگر: Schema

شناخت

طرحواره ذهنی

Schema

ساختارهای شناختی پایداری هستند که اطلاعات را سازمان‌دهی و تفسیر می‌کنند. این الگوهای ذهنی بر نحوه درک فرد از خود، دیگران و جهان تأثیر گذاشته و در پردازش تجربه‌های جدید نقش دارند.

نام‌های دیگر: طرحواره ذهنی

شناخت

علوم

science

علوم به مجموعه‌ای از دانش‌های سیستماتیک اطلاق می‌شود که از طریق مشاهده، آزمایش و استدلال منطقی به دست می‌آیند. در روان‌شناسی، روش‌های علمی پایهٔ پژوهش و اعتبارسنجی نظریه‌ها هستند. تفکر علمی شامل مهارت‌های تحلیل، استنباط و ارزیابی شواهد است. این رویکرد به درک دقیق‌تر پدیده‌های رفتاری و ذهنی کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: science

شناخت

فروید

Sigmund Freud

روان‌پزشک اتریشی، بنیان‌گذار مکتب روان‌کاوی که نظریه‌های انقلابی دربارهٔ ناخودآگاه، غرایزه و ساختار شخصیت (نهاد، خود و فراخود) ارائه داد. دیدگاه‌های او پایه‌های روان‌درمانی مدرن را شکل داد و بر ادبیات، هنر و درک انسان از خود تأثیر ماندگاری گذاشت.

نام‌های دیگر: فوگ

شناخت

کمیابی

Scarcity

وضعیتی است که در آن منابع مورد نیاز برای برآوردن نیازها یا خواسته‌ها محدودتر از میزان تقاضا است. این مفهوم در روان‌شناسی می‌تواند بر نحوه تصمیم‌گیری، تمرکز توجه و مدیریت منابع ذهنی تأثیرگذار باشد.

نام‌های دیگر: Scarcity، scarcity

شناخت

گزارش خودسنجی

self-report

گزارش خودسنجی روشی در ارزیابی روان‌شناختی است که در آن فرد درباره افکار، احساسات و رفتارهای خود گزارش می‌دهد. این روش معمولاً از طریق پرسشنامه‌ها و مصاحبه‌های ساختاریافته انجام می‌شود. اگرچه این ابزارها رایج هستند، اما ممکن است تحت تأثیر سوگیری‌های ادراکی فرد قرار گیرند.

نام‌های دیگر: self-report

شناخت

گزاره (منطق)

Statement (logic)

گزاره به هر جمله خبری یا ادعایی اطلاق می‌شود که قابلیت سنجش درستی یا نادرستی دارد. در منطق و تفکر انتقادی، گزاره‌ها بلوک‌های سازنده استدلال‌ها هستند. این اصطلاح به تمایز بین جملات پرسشی، امری و خبری کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Statement (logic)

شناخت

لکنت زبان

Stuttering

اختلال روان‌زبانی که با تکرار یا کشیدگی صداها، کلمات یا بخش‌هایی از کلمات و مکث‌های ناخواسته مشخص می‌شود. این اختلال اغلب در دوران کودکی آغاز شده و می‌تواند بر ارتباطات کلامی و اعتمادبه‌نفس فرد تأثیر بگذارد. علل آن ترکیبی از عوامل عصبی-زیستی، ژنتیکی و محیطی است.

نام‌های دیگر: Stuttering، stuttering

شناخت

محرک

Stimulus

محرک هرگونه رویداد یا تغییری در محیط داخلی یا خارجی است که می‌تواند بر رفتار یا فرآیندهای روانی موجود زنده تأثیر بگذارد و آن‌ها را فعال یا تغییر دهد. در روان‌شناسی یادگیری، محرک‌ها نقش کلیدی در شکل‌گیری پاسخ‌ها و شرطی‌سازی ایفا می‌کنند.

نام‌های دیگر: محرک

شناخت

مداخلات مبتنی بر مدرسه

school-based interventions

این اصطلاح به مجموعه‌ای از برنامه‌ها و خدمات روان‌شناختی اطلاق می‌شود که مستقیماً در محیط آموزشی و مدرسه اجرا می‌شوند. هدف اصلی آن‌ها ارتقای سلامت روان، پیشگیری از مشکلات رفتاری و بهبود عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان است. این مداخلات معمولاً توسط روان‌شناسان مدرسه و تیم‌های چندرشته‌ای طراحی و پیاده‌سازی می‌شوند.

نام‌های دیگر: مداخلات مدرسه‌ای

شناخت

مدل خود-بازبینی

S-REF

مدل خود-بازبینی (S-REF) چارچوبی نظری دربارهٔ خودآگاهی و تنظیم شناختی است. این مدل توضیح می‌دهد که چگونه توجه به خود و پردازش اطلاعات در سطوح مختلف، بر رفتار و هیجان تأثیر می‌گذارد. تمرکز اصلی بر نقش باورها و انتظارات در شکل‌دهی به تجربهٔ شخصی است.

نام‌های دیگر: S-REF

شناخت

مصاحبه نیمه‌ساختاریافته

Semi-structured interview

نوعی گفت‌وگوی پژوهشی است که در آن مصاحبه‌گر از پیش‌طرح یا راهنمای سوالاتی پیروی می‌کند، اما امکان انعطاف و پرسش‌های پیگیری بر اساس پاسخ‌های مصاحبه‌شونده وجود دارد. این روش تعادلی میان نظم و آزادی عمل ایجاد می‌کند تا داده‌های غنی و عمیق‌تری نسبت به مصاحبه ساختاریافته به دست آید.

نام‌های دیگر: Semi-structured interview

شناخت

مطالعه و یادگیری

Study and learning

فرآیند اکتساب دانش، مهارت‌ها یا رفتارهای جدید از طریق مطالعه، تجربه یا آموزش است. این فعالیت نقش مهمی در توسعه شناختی و رشد فکری فرد ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: مطالعه و یادگیری

شناخت

معلم پیش‌خدمت

Servant Teacher

معلم پیش‌خدمت رویکردی آموزشی است که در آن اولویت اصلی، خدمت به رشد و نیازهای یادگیرندگان است. این سبک تدریس بر همدلی، شنیدن فعال و توانمندسازی دانش‌آموزان تأکید دارد تا آن‌ها به سمت خودمختاری و رشد اخلاقی حرکت کنند. در روان‌شناسی تربیتی، این مدل به عنوان الگویی برای ایجاد محیط‌های حمایتی و انگیزشی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

نام‌های دیگر: معلم پیش‌خدمت

شناخت

معناسازی

Sensemaking

فرآیند فعال و اجتماعی است که طی آن افراد تجربیات ناگهانی یا مبهم خود را تفسیر کرده و برای آن‌ها معنا و ساختار ایجاد می‌کنند. این مفهوم در روان‌شناسی شناختی و سازمانی برای درک چگونگی درک انسان از محیط پیرامونش به کار می‌رود. معناسازی به افراد کمک می‌کند تا در شرایط عدم قطعیت، تصمیم‌گیری کنند.

نام‌های دیگر: Sensemaking، sensemaking

شناخت

معناشناسی رایانشی

Semantics (computer science)

در روان‌شناسی شناختی، این مفهوم به مطالعه چگونگی پردازش معنا در ذهن انسان و شبیه‌سازی آن توسط رایانه اشاره دارد. این حوزه بررسی می‌کند که چگونه نمادها و نشانه‌ها در سیستم‌های هوشمند بار معنایی می‌گیرند و با مفاهیم ذهنی مرتبط می‌شوند. درک معنا در این بستر، پایه‌ای برای تحلیل فرآیندهای زبانی و شناختی محسوب می‌شود.

نام‌های دیگر: Semantics (computer science)

شناخت

مقایسه اجتماعی

Social Comparison

فرآیندی شناختی که در آن افراد ارزش، توانایی‌ها و ویژگی‌های خود را با دیگران ارزیابی می‌کنند. این فرآیند می‌تواند برای درک موقعیت خود در ساختار اجتماعی و شکل‌گیری خودپنداره به کار رود.

نام‌های دیگر: مقایسه اجتماعی

شناخت

موقعیت‌مند

Situated

صفت «موقعیت‌مند» اشاره به این اصل دارد که شناخت، یادگیری و رفتار انسان‌ها جدا از زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی و محیطی خاص آن‌ها قابل درک نیست. این دیدگاه تأکید می‌کند که ذهن فرد در بستر تعاملات و موقعیت‌های عینی شکل می‌گیرد و عمل می‌کند. بنابراین، تحلیل پدیده‌های روان‌شناختی نیازمند توجه به بستر خاص آن‌هاست.

نام‌های دیگر: Situated

شناخت

ناخودآگاه

Subconscious

بخشی از ذهن که شامل فرآیندهای روانی، خاطرات و انگیزه‌هایی است که در سطح آگاهانه در دسترس نیستند. این سطح از ذهن بر رفتار و احساسات فرد تأثیرگذار است اما مستقیماً تجربه نمی‌شود.

نام‌های دیگر: Subconscious

شناخت

نشانه حسی

Sensory cue

نشانه حسی محرکی در محیط است که از طریق یکی از حواس پنج‌گانه دریافت می‌شود و می‌تواند بر رفتار یا ادراک تأثیر بگذارد. این نشانه‌ها در یادگیری شرطی‌سازی و فرآیندهای شناختی نقش کلیدی دارند. تشخیص و تفسیر صحیح نشانه‌های حسی برای سازگاری با محیط ضروری است.

نام‌های دیگر: Sensory cue

شناخت

نظریه شناختی-اجتماعی

Social cognitive theory

رویکردی که بر یادگیری از طریق مشاهده و مدل‌سازی در یک بافت اجتماعی تأکید دارد. این نظریه بر تعامل متقابل میان عوامل شناختی، رفتاری و محیطی برای شکل‌گیری یادگیری و شخصیت تمرکز می‌کند.

نام‌های دیگر: Social cognitive theory، social cognitive theory

شناخت

نظریه هوش موفق

successful intelligence theory

رویکردی نظری که هوش را فراتر از توانایی‌های آکادمیک سنتی تعریف می‌کند. این نظریه بر تعامل میان توانایی‌های تحلیلی، خلاقانه و عملی برای موفقیت در بافت‌های فرهنگی مختلف تمرکز دارد.

نام‌های دیگر: نظریه‌ی هوش موفق

شناخت

نمره‌گذاری

scoring

نمره‌گذاری فرآیند تبدیل پاسخ‌های خام آزمودنی به نمرات تفسیرپذیر بر اساس راهنمای استاندارد آزمون است. این مرحله شامل جمع‌بندی پاسخ‌ها، تطبیق با کلید نمرات و گاهی تبدیل به نمرات معیار یا استاندارد می‌شود. دقت در نمره‌گذاری برای حفظ روایی و پایایی نتایج سنجش حیاتی است.

نام‌های دیگر: scoring

شناخت

نمونه (ماده)

Sample (material)

در پژوهش‌های روان‌شناسی، نمونه به زیرمجموعه‌ای از جامعه آماری گفته می‌شود که برای بررسی و تعمیم یافته‌ها انتخاب می‌گردد. این گروه باید از نظر ویژگی‌های کلیدی، نماینده‌ای دقیق از کل جامعه هدف باشد تا اعتبار خارجی پژوهش حفظ شود. انتخاب روشمند نمونه‌ها، سوگیری‌ها را کاهش داده و امکان استنتاج علمی دقیق‌تری را فراهم می‌آورد.

نام‌های دیگر: Sample (material)

شناخت

نمونه‌گیری

Sampling

نمونه‌گیری فرآیند انتخاب زیرمجموعه‌ای از افراد یا رویدادها از یک جامعه آماری بزرگ‌تر برای بررسی و تحلیل است. در پژوهش‌های روان‌شناسی، روش نمونه‌گیری تعیین می‌کند که آیا یافته‌ها قابل تعمیم به کل جامعه هستند یا خیر. این مفهوم شامل انواع مختلفی مانند نمونه‌گیری تصادفی و غیرتصادفی است که هر کدام مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند.

نام‌های دیگر: نمونه‌گیری

شناخت

نمونه‌گیری

sampling

فرایند انتخاب زیرمجموعه‌ای از افراد یا رویدادها از یک جامعه آماری بزرگ‌تر برای بررسی و تحلیل است. روش نمونه‌گیری می‌تواند تصادفی یا غیرتصادفی باشد و بر قابلیت تعمیم نتایج پژوهش تأثیر مستقیم دارد. انتخاب صحیح روش نمونه‌گیری برای کاهش سوگیری و افزایش اعتبار خارجی مطالعه حیاتی است.

نام‌های دیگر: sampling

شناخت

هوش موفق

successful intelligence

توانایی فرد در پاسخگویی به چالش‌های زندگی از طریق تنظیم فعالیت‌های شخصی با محیط پیرامون. این مفهوم بر توانایی تطبیق، انتخاب و شکل دادن به محیط برای دستیابی به اهداف تأکید دارد.

نام‌های دیگر: successful intelligence

شناخت

یادگیری خودتنظیم

Self-regulated learning

یادگیری خودتنظیم فرآیندی است که در آن دانش‌آموزان اهداف یادگیری خود را تعیین کرده و انگیزه و رفتار خود را برای دستیابی به آن‌ها مدیریت می‌کنند. این رویکرد بر نقش فعال فراگیر در فرآیند یادگیری تأکید دارد و شامل تنظیم شناختی، انگیزشی و رفتاری است.

نام‌های دیگر: یادگیری خودتنظیم

شناخت

یادگیری خودتنظیم‌شده

self-regulated learning

فرآیندی که در آن یادگیرنده به‌طور فعال، هدفمند و آگاهانه بر فرآیندهای شناختی، انگیزشی و رفتاری خود برای دستیابی به اهداف آموزشی نظارت می‌کند. این رویکرد شامل برنامه‌ریزی، پایش و ارزیابی خود است.

نام‌های دیگر: self-regulated learning

شناخت

یادگیری علوم

Science Learning

یادگیری علوم فرآیندی است که طی آن افراد مفاهیم، اصول و روش‌های پژوهشی حوزه‌های علمی مختلف را کسب می‌کنند. این نوع یادگیری بر درک الگوهای طبیعی، استدلال منطقی و توانایی آزمایش فرضیه‌ها تمرکز دارد. از دیدگاه روان‌شناسی تربیتی، یادگیری علوم نیازمند تغییر باورها و مدل‌های ذهنی نادرست برای جایگزینی آن‌ها با درک‌های علمی دقیق است.

نام‌های دیگر: یادگیری علوم

شناخت

یادگیری مبتنی بر سناریو

Scenario-Based Learning

یادگیری مبتنی بر سناریو یک روش آموزشی است که در آن یادگیرندگان با مواجهه با داستان‌ها یا موقعیت‌های شبیه‌سازی‌شده واقعی، مهارت‌های حل مسئله را تمرین می‌کنند. این روش با قرار دادن فرد در نقش‌های فعال، درک عمیق‌تری از مفاهیم پیچیده ایجاد می‌کند. این رویکرد به ویژه در آموزش‌های بالینی، مدیریتی و روان‌شناسی کاربرد گسترده‌ای دارد.

نام‌های دیگر: یادگیری مبتنی بر سناریو

شناخت