اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریفهای علمی بازنویسیشده و پیوند آثار مرتبط در بانکهای فکر بنیان. نشانی اصلی واژهنامه
Differing criteria
اشاره به وجود استانداردهای متفاوت در ارزیابی رفتارها، نگرشها یا عملکردها توسط افراد مختلف دارد. این تفاوت میتواند ناشی از تفاوت در ارزشهای فردی، پیشفرضهای فرهنگی یا الگوهای شناختی باشد.
نامهای دیگر: معیارهای متفاوت
شناخت
Concepts
مفاهیم واحدهای بنیادین شناختی هستند که برای دستهبندی، سازماندهی و درک جهان پیرامون به کار میروند. آنها ویژگیهای مشترک اشیاء، رویدادها یا ایدهها را در قالب نمادهای ذهنی خلاصه میکنند. شکلگیری و ساختار مفاهیم، پایهای برای تفکر، استدلال و ارتباطات زبانی در روانشناسی شناختی محسوب میشود.
نامهای دیگر: مفاهیم
شناخت
concept
مفهوم، واحد بنیادین تفکر و شناخت است که به عنوان دستهبندی ذهنی برای سازماندهی اطلاعات و تجربیات مشابه به کار میرود. این ساختارهای شناختی به افراد اجازه میدهند تا پدیدههای پیچیده جهان را سادهسازی کرده و درک کنند. مفاهیم معمولاً از طریق ویژگیهای مشترک یا شباهتهای انتزاعی تعریف میشوند و نقش کلیدی در فرآیندهای یادگیری و استدلال ایفا میکنند.
نامهای دیگر: concept
شناخت
Case conceptualization
مفهومپردازی مورد فرآیندی تحلیلی است که در آن درمانگر اطلاعات بالینی بیمار را سازماندهی کرده و توضیحی منسجم از علل و عوامل نگهدارنده مشکل ارائه میدهد. این کار چارچوبی برای انتخاب مداخلات درمانی مناسب فراهم میکند. مفهومپردازی دقیق به درک عمیقتر از دینامیکهای روانی فرد کمک میکند.
نامهای دیگر: مفهومپردازی مورد
شناخت
Anticipatory coping
راهبردهایی که فرد پیش از مواجهه با یک رویداد تنشزا برای مدیریت اثرات روانی آن به کار میگیرد. این نوع مقابله شامل آمادگی ذهنی و تنظیم هیجانی برای کاهش فشار احتمالی در آینده است.
نامهای دیگر: مقابله از پیش
شناخت
Social Comparison
فرآیندی شناختی که در آن افراد ارزش، تواناییها و ویژگیهای خود را با دیگران ارزیابی میکنند. این فرآیند میتواند برای درک موقعیت خود در ساختار اجتماعی و شکلگیری خودپنداره به کار رود.
نامهای دیگر: مقایسه اجتماعی
شناخت
planned comparisons
رویکردی در تحلیل دادهها که در آن پژوهشگر پیش از انجام آزمونهای آماری، جفتمقایسههای مشخصی را بر اساس فرضیات نظری تعیین میکند. این روش جایگزینی دقیقتر برای آزمونهای پسازآن (post-hoc) در تحلیلهای واریانس است.
نامهای دیگر: مقایسههای برنامهریزیشده
شناخت
Confronting mortality
مواجهه با مرگ به آگاهی و پذیرش ناگزیری پایان زندگی و تأثیرات روانشناختی آن بر فرد اشاره دارد. در روانشناسی اگزیستانسیال، این آگاهی میتواند منبع اضطراب وجودی باشد یا انگیزهای برای زیستن اصیلتر و معنادارتر فراهم کند. مدیریت این ترس اغلب شامل بازنگری در ارزشها و اولویتهای زندگی است.
نامهای دیگر: مواجهه با مرگ
شناخت
Cognitive barriers
موانع شناختی به مجموعهای از محدودیتها، سوگیریها و الگوهای فکری ناکارآمد اطلاق میشود که فرآیند پردازش اطلاعات، حل مسئله و تصمیمگیری را مختل میسازند. این موانع اغلب ناشی از تکیه بر قضاوتهای شهودی نادرست یا ناتوانی در تغییر زاویه دید هستند. آنها مانع از دسترسی به راهحلهای خلاقانه و تحلیل منطقی مسائل میگردند.
نامهای دیگر: موانع شناختی
شناخت
virtual rat
موش مجازی یک شبیهسازی رایانهای از یک موش است که برای اهداف آموزشی و پژوهشی در روانشناسی یادگیری استفاده میشود. این ابزار به کاربران اجازه میدهد تا اصول شرطیسازی را بدون استفاده از حیوانات واقعی آزمایش کنند. موش مجازی معمولاً در نرمافزارهای آموزشی مانند اسنیفی برای نمایش تعاملات بین محرکها و پاسخها به کار میرود.
نامهای دیگر: virtual rat
شناخت
Situated
صفت «موقعیتمند» اشاره به این اصل دارد که شناخت، یادگیری و رفتار انسانها جدا از زمینههای اجتماعی، فرهنگی و محیطی خاص آنها قابل درک نیست. این دیدگاه تأکید میکند که ذهن فرد در بستر تعاملات و موقعیتهای عینی شکل میگیرد و عمل میکند. بنابراین، تحلیل پدیدههای روانشناختی نیازمند توجه به بستر خاص آنهاست.
نامهای دیگر: Situated
شناخت
Cognitive skills
مهارتهای شناختی تواناییهای ذهنی پایهای هستند که برای پردازش، ذخیره و استفاده از اطلاعات به کار میروند. این مهارتها شامل توجه، حافظه، استدلال، حل مسئله و تفکر انتقادی میشوند. تقویت این مهارتها نقش کلیدی در یادگیری، سازگاری با محیط و عملکرد روزمره ایفا میکند.
نامهای دیگر: مهارتهای شناختی
شناخت
cognitive skills
مهارتهای شناختی به تواناییهای ذهنی بنیادین اطلاق میشود که برای پردازش، ذخیره و بازیابی اطلاعات به کار میروند. این مهارتها شامل توجه، حافظه، استدلال، حل مسئله و درک کلامی هستند. عملکرد صحیح این مهارتها پایهای برای یادگیری و سازگاری با محیط فراهم میکند.
نامهای دیگر: cognitive skills، Cognitive skill
شناخت
Human systems engineering
این رشته به طراحی و بهینهسازی تعامل بین انسان و اجزای فنی یا سازمانی میپردازد تا عملکرد کلی سیستم بهبود یابد. هدف اصلی، سازگاری ماشینها و فرآیندها با تواناییها و محدودیتهای شناختی و فیزیولوژیک انسان است. این رویکرد بر کاهش خطای انسانی و افزایش ایمنی و کارایی در محیطهای پیچیده تأکید دارد.
نامهای دیگر: Human systems engineering
شناخت
visual field
به محدوده یا ناحیهای از فضای پیرامون گفته میشود که توسط چشم در یک لحظه قابل مشاهده است. این مفهوم در مطالعات ادراکی برای تعیین جهت و مکان اشیاء در فضای بصری به کار میرود.
نامهای دیگر: visual field
شناخت
Atheism
ناباوری به خدا یا الحاد، عدم باور به وجود خالق یا نیروهای متعالی را بیان میکند. در روانشناسی، این موضوع معمولاً در بستر بررسی هویت مذهبی، تعارضات ارزشی و سازگاری اجتماعی مطالعه میشود. ناباوری میتواند تحت تأثیر عوامل شناختی، تربیتی و تجربیات شخصی شکل گیرد و بر جهانبینی فرد تأثیر بگذارد.
نامهای دیگر: ناباوری به خدا
شناخت
Learning Disability
ناتوانی یادگیری یک اختلال عصبی-رشدی است که بر توانایی مغز در دریافت، پردازش، ذخیره و پاسخدهی به اطلاعات تأثیر میگذارد. این شرایط با وجود هوش طبیعی یا بالاتر از متوسط و فرصتهای آموزشی مناسب، منجر به دشواری در مهارتهای کلیدی مانند خواندن، نوشتن، ریاضیات یا استدلال میشود. ناتوانیهای یادگیری ذاتی هستند و با تلاش یا انگیزه بهبود نمییابند، اما با مداخلات تخصصی قابل مدیریتاند.
نامهای دیگر: ناتوانی یادگیری
شناخت
math disabilities
اختلالات یادگیری خاص که فرد را در درک مفاهیم عددی، انجام محاسبات و حل مسائل ریاضی با دشواری مواجه میکند. این ناتوانیها با تواناییهای هوشی عمومی فرد متفاوت است.
نامهای دیگر: math disabilities
شناخت
learning disabilities
اختلالاتی در فرآیندهای شناختی که بر توانایی فرد در دریافت، پردازش، ذخیره یا بیان اطلاعات تأثیر میگذارند. این ناتوانیها معمولاً با تفاوت در مهارتهای پایه مانند خواندن، نوشتن یا محاسبات همراه است.
نامهای دیگر: learning disabilities
شناخت
Unconscious
ناخودآگاه به بخش وسیعی از فرآیندهای ذهنی اشاره دارد که از آگاهی مستقیم خارج هستند اما بر افکار، احساسات و رفتارها تأثیر میگذارند. این مفهوم شامل خاطرات سرکوبشده، غرایز و تمایلاتی است که فرد از آنها بیخبر است. در روانکاوی، ناخودآگاه منبع اصلی انگیزههای رفتاری و منشاء بسیاری از اختلالات روانی دانسته میشود.
نامهای دیگر: ناخودآگاه
شناخت
unconscious
بخشی از روان که شامل افکار، خاطرات، انگیزهها و تکانههایی است که از دسترس آگاهی مستقیم خارج هستند. این بخش از روان بر الگوهای رفتاری و احساسی فرد تأثیرگذار بوده و در نظریات روانکاوی نقش محوری دارد.
نامهای دیگر: unconscious، Unconscious
شناخت
Subconscious
بخشی از ذهن که شامل فرآیندهای روانی، خاطرات و انگیزههایی است که در سطح آگاهانه در دسترس نیستند. این سطح از ذهن بر رفتار و احساسات فرد تأثیرگذار است اما مستقیماً تجربه نمیشود.
نامهای دیگر: Subconscious
شناخت
Collective Unconscious
ناخودآگاه جمعی لایهای از ناخودآگاه است که شامل خاطرات، تجربیات و الگوهای رفتاری مشترک و وراثتی تمام انسانهاست. این مفهوم توسط کارل گوستاو یونگ مطرح شد و پایهای برای درک کهنالگوها و نمادهای جهانی در رویاها و اسطورهها فراهم میکند. برخلاف ناخودآگاه فردی، این لایه ناشی از تجربیات شخصی نیست.
نامهای دیگر: ناخودآگاه جمعی
شناخت
Dyslexia
نارساخوانی یک اختلال یادگیری عصبی-رشدی است که عمدتاً بر توانایی خواندن، نوشتن و املا تأثیر میگذارد. افراد مبتلا با وجود هوش طبیعی و فرصتهای آموزشی مناسب، در پردازش آوایی و تشخیص کلمات مشکل دارند. این اختلال ماهیت مادامالعمر دارد اما با مداخلات آموزشی مناسب قابل مدیریت است.
نامهای دیگر: نارساخوانی
شناخت
Cognitive Dissonance
وضعیت تنش یا ناراحتی روانی است که زمانی رخ میدهد که فرد با دو یا چند باور، نگرش یا ارزش متضاد بهطور همزمان روبرو شود. این ناهماهنگی باعث میشود فرد برای بازگرداندن تعادل، به تغییر باورها یا توجیه رفتارهای خود بپردازد.
نامهای دیگر: ناهماهنگی شناختی
شناخت
cognitive dissonance
وضعیت روانی ناشی از وجود تضاد میان دو یا چند باور، نگرش یا رفتار همزمان با یکدیگر. این ناهمسازی باعث ایجاد تنش روانی میشود که فرد برای کاهش آن تلاش میکند تا به انسجام ذهنی برسد.
نامهای دیگر: cognitive dissonance، Cognitive dissonance
شناخت
Sensory cue
نشانه حسی محرکی در محیط است که از طریق یکی از حواس پنجگانه دریافت میشود و میتواند بر رفتار یا ادراک تأثیر بگذارد. این نشانهها در یادگیری شرطیسازی و فرآیندهای شناختی نقش کلیدی دارند. تشخیص و تفسیر صحیح نشانههای حسی برای سازگاری با محیط ضروری است.
نامهای دیگر: Sensory cue
شناخت
Cognitive symptoms
نشانههای شناختی به تغییرات در فرآیندهای ذهنی مانند توجه، حافظه، تمرکز و تصمیمگیری اشاره دارند که معمولاً در اختلالات روانشناختی مانند افسردگی یا اضطراب مشاهده میشوند. این نشانهها میتوانند بر عملکرد روزمره فرد تأثیر بگذارند و اغلب با سایر علائم هیجانی یا فیزیکی همراه هستند. شناسایی دقیق این نشانهها برای تشخیص و درمان مناسب ضروری است.
نامهای دیگر: نشانههای شناختی
شناخت
Rumination
تکرار مداوم و ناخواستهٔ افکار، ایدهها یا خاطرات منفی در ذهن. این فرآیند ذهنی اغلب بر روی علل و پیامدهای ناراحتی تمرکز دارد و میتواند منجر به تداوم خلق افسرده شود.
نامهای دیگر: نشخوار
شناخت
theory
مجموعهای از مفاهیم، تعاریف و گزارههای مرتبط که برای تبیین پدیدههای روانشناختی بهکار میروند. نظریه با ایجاد پیوند میان مشاهدات پراکنده، چارچوبی ساختارمند برای درک و پیشبینی رفتار و فرآیندهای ذهنی ارائه میدهد.
نامهای دیگر: theory
شناخت
Test theory
چارچوبی نظری برای درک و بهبود کیفیت ابزارهای سنجش روانشناختی است که بر رابطه بین نمرات مشاهدهشده و ویژگیهای واقعی فرد تمرکز دارد. این نظریه به ارزیابی روایی، پایایی و دقت سوالات یا آیتمهای تست میپردازد. هدف اصلی آن اطمینان از این است که نمرات کسبشده بازتابگر دقیق سازههای مورد اندازهگیری باشند.
نامهای دیگر: نظریه آزمون
شناخت
Argumentation theory
شاخهای از مطالعه که به بررسی ساختار، فرآیند و منطق استدلالها در تعاملات انسانی میپردازد. این نظریه به تحلیل چگونگی استفاده از زبان برای دفاع از دیدگاهها و رسیدن به توافق یا تغییر باورها کمک میکند.
نامهای دیگر: Argumentation theory
شناخت
Measurement theory
نظریه اندازهگیری چارچوبی ریاضی و منطقی برای تعریف و تحلیل مفاهیم اندازهگیری در روانشناسی است. این نظریه مشخص میکند که چگونه ویژگیهای روانشناختی میتوانند به اعداد نسبت داده شوند تا اطلاعات معتبری ارائه دهند. اصول آن شامل پایایی، روایی و مقیاسهای اندازهگیری است.
نامهای دیگر: نظریه اندازهگیری
شناخت
Item response theory
رویکردی پیشرفته در روانسنجی است که احتمال پاسخ صحیح فرد به هر سوال را بر اساس سطح توانایی او و ویژگیهای آن سوال مدلسازی میکند. برخلاف نظریه کلاسیک آزمون، این روش وابستگی نمرات به نمونه خاص یا مجموعه سوالات خاص را کاهش میدهد. این نظریه پایه و اساس آزمونهای تطبیقی کامپیوتری و ساخت بانکهای سوال استاندارد است.
نامهای دیگر: Item response theory، item response theory
شناخت
Theory of planned behavior
یک نظریه در روانشناسی اجتماعی است که بیان میکند قصد انجام یک رفتار، محصول نگرش فرد، هنجارهای ذهنی و کنترل ادراکشده بر آن رفتار است. این مدل به پیشبینی رفتارهای انسانی بر اساس عوامل شناختی و اجتماعی میپردازد.
نامهای دیگر: Theory of planned behavior، theory of planned behavior
شناخت
Social cognitive theory
رویکردی که بر یادگیری از طریق مشاهده و مدلسازی در یک بافت اجتماعی تأکید دارد. این نظریه بر تعامل متقابل میان عوامل شناختی، رفتاری و محیطی برای شکلگیری یادگیری و شخصیت تمرکز میکند.
نامهای دیگر: Social cognitive theory، social cognitive theory
شناخت
control-value theory
نظریه کنترل-ارزش چارچوبی روانشناختی است که چگونگی شکلگیری هیجانات دستاورد را در موقعیتهای آموزشی توضیح میدهد. بر اساس این نظریه، هیجانات از ارزیابی فرد از میزان کنترل خود بر رویدادها و ارزشی که برای آنها قائل است، ناشی میشوند. این مدل رابطه پیچیدهای میان باورهای خودکارآمدی، ارزش تکلیف و پاسخهای هیجانی را تبیین میکند.
نامهای دیگر: control-value theory، control–value theory
شناخت
successful intelligence theory
رویکردی نظری که هوش را فراتر از تواناییهای آکادمیک سنتی تعریف میکند. این نظریه بر تعامل میان تواناییهای تحلیلی، خلاقانه و عملی برای موفقیت در بافتهای فرهنگی مختلف تمرکز دارد.
نامهای دیگر: نظریهی هوش موفق
شناخت
Psychological theories
نظریههای روانشناسی مجموعهای از ایدهها و مدلهای منسجم هستند که برای تبیین مکانیسمهای ذهنی، هیجانی و رفتاری انسان توسعه یافتهاند. این چارچوبهای فکری با ارائهٔ فرضیههای قابل آزمون، به پژوهشگران کمک میکنند تا پدیدههای پیچیدهٔ انسانی را بهصورت سیستماتیک مطالعه و تفسیر کنند.
نامهای دیگر: نظریههای روانشناسی، نظریههای روانشناسی
شناخت
Psychoanalytic theories
نظریههای روانکاوی مجموعهای از دیدگاههای روانشناسی هستند که بر نقش ناخودآگاه، تعارضات درونی و تجربیات دوران کودکی در شکلگیری شخصیت تأکید دارند. این مکتب که توسط زیگموند فروید پایهگذاری شد، مکانیسمهای دفاعی و پویاییهای روانی را بررسی میکند. نظریهپردازان بعدی مانند یونگ و آدلر نیز با افزودن ابعاد اجتماعی و معنوی، این چارچوب را گسترش دادند.
نامهای دیگر: نظریههای روانکاوی
شناخت
Control-value theory
نظریهای در روانشناسی آموزشی که بیان میکند هیجانات یادگیری بر اساس ادراک فرد از میزان کنترل خود بر فعالیتهای آموزشی و ارزش درونی آنها شکل میگیرد. این نظریه پیوند میان هیجان و انگیزش را تبیین میکند.
نامهای دیگر: نظریهی کنترل-ارزش
شناخت
Inattention
نقص توجه به دشواری در حفظ تمرکز، سازماندهی وظایف و توجه به جزئیات اشاره دارد. این ویژگی اغلب با بیحوصلگی و فراموشی در فعالیتهای روزمره همراه است و یکی از علائم کلیدی اختلال نقص توجه و بیشفعالی محسوب میشود. این وضعیت میتواند عملکرد تحصیلی و شغلی فرد را تحت تأثیر قرار دهد.
نامهای دیگر: نقص توجه
شناخت
Professional writing
نگارش حرفهای به شیوهای از بیان کتبی اطلاق میشود که برای ارتباطات در محیطهای کاری، سازمانی یا تخصصی طراحی شده است. این نوع نگارش بر وضوح، ایجاز، لحن مناسب و ساختار منطقی تأکید دارد تا پیام به بهترین شکل به مخاطب هدف منتقل شود. در روانشناسی شناختی، این مهارت نشاندهنده توانایی تنظیم سبک زبانی بر اساس زمینه اجتماعی و نیازهای ارتباطی است.
نامهای دیگر: Professional writing
شناخت
Attitude toward school
نگرش به مدرسه به ارزیابیها، باورها و تمایلات عاطفی فرد نسبت به محیط آموزشی، معلمان و همسالان اشاره دارد. این سازه شامل ابعاد شناختی، هیجانی و رفتاری است که بر انگیزش تحصیلی و سازگاری دانشآموزان تأثیر میگذارد. نگرش مثبت معمولاً با مشارکت بیشتر و عملکرد بهتر همراه است، در حالی که نگرش منفی میتواند منجر به اجتناب از مدرسه شود.
نامهای دیگر: نگرش به مدرسه
شناخت
clinical demonstration
نمایش بالینی به ارائه عملی تکنیکها یا مفاهیم روانشناختی در حضور مراجع یا دانشجویان اشاره دارد. این روش برای آموزش مهارتهای بالینی و درک بهتر پویاییهای درمانی استفاده میشود. نمایش بالینی معمولاً با توضیحات تحلیلی همراه است.
نامهای دیگر: clinical demonstration
شناخت
scoring
نمرهگذاری فرآیند تبدیل پاسخهای خام آزمودنی به نمرات تفسیرپذیر بر اساس راهنمای استاندارد آزمون است. این مرحله شامل جمعبندی پاسخها، تطبیق با کلید نمرات و گاهی تبدیل به نمرات معیار یا استاندارد میشود. دقت در نمرهگذاری برای حفظ روایی و پایایی نتایج سنجش حیاتی است.
نامهای دیگر: scoring
شناخت
Sample (material)
در پژوهشهای روانشناسی، نمونه به زیرمجموعهای از جامعه آماری گفته میشود که برای بررسی و تعمیم یافتهها انتخاب میگردد. این گروه باید از نظر ویژگیهای کلیدی، نمایندهای دقیق از کل جامعه هدف باشد تا اعتبار خارجی پژوهش حفظ شود. انتخاب روشمند نمونهها، سوگیریها را کاهش داده و امکان استنتاج علمی دقیقتری را فراهم میآورد.
نامهای دیگر: Sample (material)
شناخت
Sampling
نمونهگیری فرآیند انتخاب زیرمجموعهای از افراد یا رویدادها از یک جامعه آماری بزرگتر برای بررسی و تحلیل است. در پژوهشهای روانشناسی، روش نمونهگیری تعیین میکند که آیا یافتهها قابل تعمیم به کل جامعه هستند یا خیر. این مفهوم شامل انواع مختلفی مانند نمونهگیری تصادفی و غیرتصادفی است که هر کدام مزایا و محدودیتهای خاص خود را دارند.
نامهای دیگر: نمونهگیری
شناخت
sampling
فرایند انتخاب زیرمجموعهای از افراد یا رویدادها از یک جامعه آماری بزرگتر برای بررسی و تحلیل است. روش نمونهگیری میتواند تصادفی یا غیرتصادفی باشد و بر قابلیت تعمیم نتایج پژوهش تأثیر مستقیم دارد. انتخاب صحیح روش نمونهگیری برای کاهش سوگیری و افزایش اعتبار خارجی مطالعه حیاتی است.
نامهای دیگر: sampling
شناخت
Novelty
نوآوری به ویژگی یا حالتی اشاره دارد که جدید، غیرمعمول یا متفاوت از الگوهای شناختهشده باشد. در روانشناسی شناختی، تمایل به جستوجوی محرکهای نوآورانه بخشی از سیستم پاداش مغز و انگیزه برای یادگیری و سازگاری با محیط جدید است. بررسی واکنشهای عاطفی و شناختی به محرکهای نوآورانه در درک فرآیندهای توجه و حافظه اهمیت دارد.
نامهای دیگر: Novelty، novelty
شناخت
Neuroplasticity
توانایی سیستم عصبی برای تغییر ساختار و عملکرد خود در پاسخ به تجربیات، یادگیری یا آسیب. این فرآیند شامل بازآرایی شبکههای عصبی و ایجاد پیوندهای سیناپسی جدید در مغز است.
نامهای دیگر: نوروپلاستیسیته
شناخت
Neuroplasticity
نوروپلاستیسیته یا انعطافپذیری عصبی به توانایی سیستم عصبی در تغییر ساختار و عملکرد خود در پاسخ به تجربههای جدید یا آسیبهای مغزی اشاره دارد. این ویژگی به مغز اجازه میدهد تا مسیرهای عصبی جدیدی ایجاد کند یا اتصالات قدیمی را بازآرایی نماید. نوروپلاستیسیته پایه بیولوژیک یادگیری، بازیابی پس از آسیب و سازگاری رفتاری است.
نامهای دیگر: Neuroplasticity، neuroplasticity
شناخت
Neuroprotection
فرآیندی است که در آن سلولهای عصبی در برابر آسیبهای محیطی، سموم یا بیماریهای تخریبکننده محافظت میشوند. این مفهوم به تلاشهای بیولوژیک یا مداخلات برای حفظ سلامت و بقای نورونها اشاره دارد.
نامهای دیگر: نورومحافظت
شناخت
Writing
نوشتن فرآیندی پیچیده و چندوجهی است که شامل تبدیل افکار و ایدههای انتزاعی به نمادهای بصری و کتبی میشود. این مهارت نه تنها ابزاری برای ارتباطات است، بلکه به عنوان یک مکانیسم شناختی عمل کرده و به سازماندهی مجدد اطلاعات و تثبیت یادگیری کمک میکند. در روانشناسی، نوشتن اغلب به عنوان راهکاری برای پردازش هیجانات و کاهش بار شناختی مورد بررسی قرار میگیرد.
نامهای دیگر: نوشتن
شناخت
Vocabulary
مجموعهای از کلمات که یک فرد در یک زبان خاص میشناسد و برای برقراری ارتباط و بیان مفاهیم بهکار میبرد. تسلط بر واژگان یکی از مؤلفههای اصلی تواناییهای زبانی و عملکردهای شناختی است.
نامهای دیگر: Vocabulary، vocabulary
شناخت
active vocabulary
واژگان فعال به مجموعهای از کلماتی اطلاق میشود که فرد در گفتار و نوشتار خود به کار میبرد. این واژگان با واژگان انفعالی که فرد تنها در درک گفتار و متن میشناسد، تفاوت دارد و نشاندهنده توانایی تولید کلمات است.
نامهای دیگر: active vocabulary، واژگان فعال
شناخت
lexicography
واژهگزینی هنر و علم تدوین واژهنامهها و فرآیند گردآوری، تعریف و طبقهبندی واژگان است. این حوزه با اصول نگارش، ویرایش و ساختاردهی اطلاعات لغوی سروکار دارد. در روانشناسی زبان، درک اصول واژهگزینی به پژوهشگران کمک میکند تا نحوه دستهبندی مفاهیم و توسعه دایره لغات در ذهن را بهتر تحلیل کنند.
نامهای دیگر: lexicography
شناخت
dictionary
واژهنامه مجموعهای سازمانیافته از واژگان یک زبان است که معانی، تلفظ، ریشه و گاه کاربرد آنها را توضیح میدهد. در روانشناسی شناختی، ساختار و دسترسی به واژهنامه ذهنی فرد، نقش کلیدی در پردازش زبان و بازیابی اطلاعات دارد. ابزارهای واژهنامهای پایهای برای پژوهشهای زبانی و شناختی محسوب میشوند.
نامهای دیگر: dictionary
شناخت
Virtual Reality
واقعیت مجازی محیطی شبیهسازیشده و کامپیوتری است که کاربر را در فضایی سهبعدی غوطهور میکند. این فناوری با استفاده از ابزارهای تعاملی مانند هدستهای نمایشگر، حس حضور در یک محیط غیرفیزیکی را ایجاد میکند. در روانشناسی، از آن برای درمان فوبیاها، مدیریت استرس و آموزش مهارتهای اجتماعی استفاده میشود. این فناوری مرزهای بین دنیای واقعی و مجازی را در تجربه حسی کاربر کمرنگ میسازد.
نامهای دیگر: واقعیت مجازی
شناخت
RTI
واکنش به مداخله (RTI) یک چارچوب چندمرحلهای برای شناسایی زودهنگام دانشآموزانی است که در یادگیری با مشکل مواجه هستند. این مدل بر ارائه مداخلات آموزشی هدفمند و سنجش مستمر پیشرفت دانشآموزان برای تعیین اثربخشی آموزشها تأکید دارد. در صورت عدم پاسخگویی به مداخلات اولیه، سطح حمایت افزایش مییابد تا از برچسبزنی نادرست و تأخیر در دریافت خدمات ویژه جلوگیری شود.
نامهای دیگر: RTI
شناخت
Modality (human–computer interaction)
در حوزه تعامل انسان و رایانه، به روش یا کانال خاصی از ارتباط (مانند دیداری، شنیداری یا لمسی) اشاره دارد که از طریق آن اطلاعات بین کاربر و سیستم تبادل میشود. این مدالیتهها تعیین میکنند که کاربر چگونه پیامها را دریافت و دستورات را ارسال کند.
نامهای دیگر: Modality (human–computer interaction)
شناخت
Instructional aids
ابزارها، رسانهها و مواد کمکی که برای تسهیل فرآیند یادگیری و تدریس به کار میروند. این وسایل میتوانند شامل ابزارهای فیزیکی، دیجیتال یا متنی باشند که به انتقال بهتر مفاهیم و افزایش درگیری یادگیرنده کمک میکنند. استفاده از آنها بر اساس اصول روانشناسی یادگیری برای بهبود بازدهی آموزشی طراحی میشود.
نامهای دیگر: وسایل آموزشی
شناخت
Clarity
در روانشناسی، وضوح معمولاً به وضوح ذهنی یا شفافیت شناختی اشاره دارد که توانایی فرد برای تفکر منظم و درک دقیق موقعیتها را بیان میکند. این مفهوم همچنین در زمینهٔ وضوح هیجانی به معنای توانایی تمایز و شناسایی دقیق احساسات به کار میرود. کمبود وضوح میتواند منجر به سردرگمی، تصمیمگیری ضعیف و افزایش اضطراب شود.
نامهای دیگر: وضوح
شناخت
Discussion Stimulus Video
محتوای ویدیویی که بهطور خاص برای ایجاد گفتگو، تحلیل و تبادل نظر در محیطهای آموزشی یا درمانی گروهی طراحی شده است. این ابزار به شرکتکنندگان کمک میکند تا مفاهیم روانشناختی را از طریق مشاهدهٔ رفتارها یا سناریوهای پیچیده بهتر درک کنند. کارکرد اصلی آن، برونریزی افکار و احساسات و تعمیق یادگیری از طریق بحثهای ساختاریافته است.
نامهای دیگر: ویدیوی محرک برای بحث
شناخت
Associative property
در منطق و ریاضیات، ویژگی وابسته یا وابستگیپذیری به خاصیتی اشاره دارد که در آن ترتیب گروهبندی عملگرها بر نتیجه نهایی تأثیری ندارد. به بیان دیگر، اگر سه یا چند مقدار داشته باشیم، نحوه قرارگیری پرانتزها در عملیات متوالی، خروجی را تغییر نمیدهد. این مفهوم در روانشناسی شناختی ممکن است به نحوه سازماندهی ذهنی اطلاعات و ارتباطات بین مفاهیم اشاره داشته باشد.
نامهای دیگر: Associative property
شناخت
psychometric properties
ویژگیهای روانسنجی به مجموعهای از شاخصهای کمی اطلاق میشود که کیفیت و کارایی ابزارهای اندازهگیری روانشناختی را ارزیابی میکند. این ویژگیها عمدتاً شامل پایایی (ثبات نتایج) و روایی (دقت سنجش مفهوم مورد نظر) هستند. بررسی این ویژگیها برای اطمینان از اعتبار علمی پرسشها یا آزمونهای روانشناختی ضروری است.
نامهای دیگر: ویژگیهای روانسنجی، psychometric properties، ویژگیهای روانسنجی
شناخت
Achievement Goal
هدفهای پیشرفت، انگیزهها و دلایلی هستند که افراد را در موقعیتهای آموزشی یا عملکردی هدایت میکنند. این اهداف معمولاً به دو دسته تسلطگرا (تأکید بر یادگیری و رشد) و عملکردگرا (تأکید بر اثبات شایستگی یا اجتناب از شکست) تقسیم میشوند. جهتگیری هدفی بر راهبردهای یادگیری و تابآوری در برابر شکست تأثیر میگذارد.
نامهای دیگر: هدف پیشرفت
شناخت
Goal Setting
هدفگذاری فرآیندی است که در آن فرد یا مراجع، اهداف مشخص، قابل اندازهگیری و دستیافتنی را برای خود تعیین میکند تا مسیر رشد و بهبودی خود را شفافتر کند. این فرآیند به فرد کمک میکند تا تمرکز خود را حفظ کرده و گامهای عملی برای رسیدن به اهدافش بردارد. هدفگذاری در روانشناسی نقش مهمی در افزایش انگیزه و خودکارآمدی دارد.
نامهای دیگر: هدفگذاری
شناخت
goal-oriented
رویکردی که در آن رفتارها و فعالیتها به سوی دستیابی به یک هدف مشخص یا نتیجهٔ معین جهتگیری شدهاند. این ویژگی نشاندهنده تمرکز بر برنامهریزی و سازماندهی اقدامات برای رسیدن به دستاورد است.
نامهای دیگر: هدفمحور
شناخت
Goal-orientation
تمرکز بر رسیدن به نتایج مشخص و تعیینشده در طول یک فعالیت یا فرآیند روانشناختی. در روانشناسی، این ویژگی به معنای جهتدهی رفتارها و افکار به سوی مقاصد معنادار است.
نامهای دیگر: هدفمحوری
شناخت
Persecutory delusion
یک نوع باور ثابت و غیرقابل تغییر و غیرمنطقی است که فرد بر این باور است که دیگران قصد آسیب رساندن، فریب دادن یا آزار او را دارند. این هذیان یکی از اشکال رایج محتواهای فکری در اختلالات روانپریشی است.
نامهای دیگر: هذیان گزند و آسیب
شناخت
Paranoid delusions
باورهای اشتباه و ثابتقدمی که فرد تصور میکند دیگران قصد آسیب رساندن، فریب دادن یا جاسوسی از او را دارند. این نوع هذیانها هسته اصلی بسیاری از اختلالات شبهروانپریشی را تشکیل میدهند.
نامهای دیگر: هذیانهای بدگمانانه (پارانوئید)
شناخت
Delusions of persecution
نوعی از هذیان که در آن فرد به اشتباه باور دارد گروه یا فردی خاص در حال توطئه برای صدمه زدن به اوست. این باورها معمولاً با احساس تهدید شدن و سوءظن شدید همراه هستند.
نامهای دیگر: هذیانهای گزند و آسیب
شناخت
Consciousness
حالت آگاهی فرد از خود، محیط پیرامون و فرآیندهای ذهنی است. هشیاری شامل ادراک، توجه و توانایی پردازش اطلاعات در لحظه حاضر میشود.
نامهای دیگر: هشیاری
شناخت
Conflation
همانگاری به فرآیندی اطلاق میشود که در آن دو یا چند مفهوم، رویداد یا هویت متمایز بهاشتباه بهعنوان یکسان در نظر گرفته میشوند. این خطای شناختی میتواند منجر به قضاوتهای نادرست و سوءتفاهم در تحلیلهای روانشناختی و اجتماعی گردد. در این حالت، مرزهای منطقی بین پدیدههای مستقل از هم محو میشود.
نامهای دیگر: Conflation
شناخت
Correlation
همبستگی، شاخصی آماری است که شدت و جهت رابطه بین دو یا چند متغیر را نشان میدهد. این مفهوم بیانگر آن است که تغییر در یک متغیر با تغییر در متغیر دیگر همراه است، اما به معنای علت و معلولی بودن نیست. در روانشناسی، همبستگی برای پیشبینی رفتارها و شناسایی الگوهای ارتباطی بین ویژگیهای شخصیتی یا هیجانی به کار میرود.
نامهای دیگر: همبستگی
شناخت
Intelligence
هوش به ظرفیت کلی ذهنی اطلاق میشود که شامل تواناییهایی چون استدلال، حل مسئله، یادگیری از تجربه و درک محیط پیچیده است. این مفهوم فراتر از دانش محفوظ رفته و بر توانایی سازگاری با موقعیتهای جدید و کارآمدی در انجام وظایف شناختی تأکید دارد. روانشناسان هوش را اغلب به صورت ترکیبی از تواناییهای شناختی مختلف تعریف میکنند.
نامهای دیگر: هوش
شناخت
Human intelligence
هوش انسانی به توانایی کلی ذهنی اشاره دارد که شامل استدلال، برنامهریزی، حل مسئله، تفکر انتزاعی، درک ایدههای پیچیده، یادگیری سریع و یادگیری از تجربه میشود. این مفهوم فراتر از دانش کتابی یا مهارتهای آکادمیک صرف بوده و به سازگاری مؤثر با موقعیتهای جدید و محیطی ارجاع دارد. روانشناسان معمولاً هوش را شامل ابعاد شناختی متعددی چون حافظه کاری، پردازش اطلاعات و خلاقیت میدانند.
نامهای دیگر: Human intelligence
شناخت
Collective intelligence
هوش جمعی به توانایی گروهی از افراد برای حل مسائل، تصمیمگیری و یادگیری از طریق همکاری و تعامل با یکدیگر اشاره دارد. این مفهوم بر این اصل استوار است که مجموع دانش و مهارتهای گروه، فراتر از تواناییهای هر فرد به تنهایی عمل میکند. هوش جمعی در پدیدههایی مانند دموکراسی، بازارهای آزاد و سیستمهای آنلاین قابل مشاهده است.
نامهای دیگر: Collective intelligence
شناخت
fluid intelligence
توانایی ذهنی برای حل مسائل جدید، استدلال منطقی و شناسایی الگوها بدون تکیه بر دانش اکتسابی یا تجربه قبلی. این نوع هوش با فرآیندهای پردازش اطلاعات و سرعت حل مسئله در موقعیتهای ناشناخته مرتبط است.
نامهای دیگر: fluid intelligence
شناخت
successful intelligence
توانایی فرد در پاسخگویی به چالشهای زندگی از طریق تنظیم فعالیتهای شخصی با محیط پیرامون. این مفهوم بر توانایی تطبیق، انتخاب و شکل دادن به محیط برای دستیابی به اهداف تأکید دارد.
نامهای دیگر: successful intelligence
شناخت
Hypnosis
وضعیت تغییریافتهای از هوشیاری که در آن فرد تمرکز و توجه بسیار شدیدی دارد. در این حالت، فرد نسبت به پیشنهادات ذهنی پذیرش بیشتری نشان میدهد.
نامهای دیگر: هیپنوتیزم
شناخت
emotions in education
حوزهای پژوهشی است که به بررسی نقش هیجانات در فرآیندهای یادگیری، تدریس و انگیزش تحصیلی میپردازد. این دیدگاه نشان میدهد که هیجانات مثبت و منفی تأثیر مستقیمی بر توجه، حافظه و عملکرد تحصیلی دانشآموزان دارند. درک این پویاییها به معلمان کمک میکند تا محیطهای یادگیری سازندهتری را فراهم کنند.
نامهای دیگر: emotions in education
شناخت
learning
فرآیند نسبتاً پایدار تغییر در رفتار یا دانش ناشی از تجربه و تمرین است. این تغییرات نه از رشد بیولوژیک و نه از خستگی موقت ناشی میشوند. یادگیری میتواند آگاهانه یا ناخودآگاه، و از طریق روشهای مختلفی چون شرطیسازی یا مشاهده رخ دهد. این مفهوم پایهایترین مبحث در روانشناسی رفتارگرایی و شناختی محسوب میشود.
نامهای دیگر: یادگیری
شناخت
Learning
یادگیری فرآیندی است که طی آن رفتار یا تواناییهای نسبتاً پایدار از طریق تجربه و تمرین تغییر میکند. این تغییرات ناشی از رشد بیولوژیکی یا خستگی موقت نیستند، بلکه حاصل تعامل فرد با محیط پیرامون او هستند. یادگیری شامل مکانیسمهای متعددی از جمله شرطیسازی، یادگیری مشاهدهای و پردازش شناختی است که به سازگاری انسان با شرایط متغیر کمک میکند.
نامهای دیگر: Learning، learning
شناخت
learning
فرآیند نسبتاً پایدار تغییر در رفتار یا دانش که از طریق تجربه، تمرین یا مطالعه حاصل میشود. این مفهوم در روانشناسی شامل مکانیسمهای مختلفی مانند شرطیسازی، یادگیری مشاهدهای و پردازش شناختی است و پایه اصلی سازگاری انسان با محیط پویای خود را تشکیل میدهد.
نامهای دیگر: education
شناخت
learning by teaching
رویکردی آموزشی که در آن یادگیرنده با تلاش برای انتقال مفاهیم به دیگران، بر دانش خود مسلط میشود. این فرآیند باعث بازسازی ذهنی اطلاعات و شناسایی شکافهای دانشی در ساختارهای شناختی فرد میگردد.
نامهای دیگر: learning by teaching
شناخت
Experiential learning
فرآیندی از یادگیری که در آن دانش از طریق مستقیم تجربه و بازاندیشی در آن تجربیات حاصل میشود. در این رویکرد، فرد با انجام فعالیتهای عملی و تحلیل نتایج آنها، به درک عمیقتری از مفاهیم دست مییابد.
نامهای دیگر: Experiential learning، experiential learning
شناخت
Academic Learning
یادگیری تحصیلی به فرآیند اکتساب دانش، مهارتها و نگرشهای خاصی اشاره دارد که در محیطهای آموزشی رسمی و ساختاریافته صورت میگیرد. این نوع یادگیری معمولاً بر اساس برنامههای درسی از پیش تعیینشده طراحی شده و هدف آن توسعه تواناییهای شناختی و عملی دانشآموزان است. برخلاف یادگیری غیررسمی، یادگیری تحصیلی دارای اهداف مشخص، معیارهای ارزیابی و ساختار زمانی معین است.
نامهای دیگر: یادگیری تحصیلی
شناخت
Transformative Learning
یادگیری تحولآفرین فرآیندی است که در آن چارچوبهای ذهنی و باورهای عمیق فرد بازبینی و بازسازی میشوند. این نوع یادگیری منجر به تغییرات بنیادین در دیدگاهها و تفسیرهای فرد از جهان و خود میگردد.
نامهای دیگر: یادگیری تحولآفرین
شناخت
Transformative learning
یادگیری تحولآفرین فرآیندی است که در آن افراد بازنماییهای معنایی خود را از جهان بازبینی و اصلاح میکنند. این نوع یادگیری منجر به تغییرات عمیق در چارچوبهای ذهنی، باورها و انتظارات فرد میشود. جک مگیرو از نظریهپردازان اصلی این حوزه است که بر نقش تفکر انتقادی در این دگرگونی تأکید دارد.
نامهای دیگر: Transformative learning، transformative learning
شناخت
Self-regulated learning
یادگیری خودتنظیم فرآیندی است که در آن دانشآموزان اهداف یادگیری خود را تعیین کرده و انگیزه و رفتار خود را برای دستیابی به آنها مدیریت میکنند. این رویکرد بر نقش فعال فراگیر در فرآیند یادگیری تأکید دارد و شامل تنظیم شناختی، انگیزشی و رفتاری است.
نامهای دیگر: یادگیری خودتنظیم
شناخت
self-regulated learning
فرآیندی که در آن یادگیرنده بهطور فعال، هدفمند و آگاهانه بر فرآیندهای شناختی، انگیزشی و رفتاری خود برای دستیابی به اهداف آموزشی نظارت میکند. این رویکرد شامل برنامهریزی، پایش و ارزیابی خود است.
نامهای دیگر: self-regulated learning
شناخت
mathematics learning
یادگیری ریاضی فرآیندی شناختی است که طی آن فرد مفاهیم، الگوها و روابط کمّی را درک کرده و مهارتهای حل مسئله را کسب میکند. این فرآیند نیازمند تعامل بین حافظه کاری، توجه انتخابی و دانش پیشین است. چالشهای رایج در این حوزه شامل اضطراب ریاضی و سبکهای یادگیری متفاوت میباشد.
نامهای دیگر: یادگیری ریاضی
شناخت
Mathematics Learning
یادگیری ریاضیات شامل کسب مهارتهای حل مسئله، استدلال انتزاعی و درک روابط کمی و فضایی است. این فرآیند نیازمند توسعه حافظه کاری قوی و توانایی تجرید مفاهیم از بافتهای عینی است. دشواریهای یادگیری ریاضی میتواند ناشی از چالشهای شناختی خاص یا اضطراب مرتبط با این حوزه باشد که بر عملکرد فرد تأثیر میگذارد.
نامهای دیگر: یادگیری ریاضیات
شناخت
implicit learning
نوعی یادگیری است که در آن فرد دانش یا مهارتهای جدید را بدون تلاش آگاهانه یا درک صریح قوانین یاد میگیرد. این فرآیند معمولاً از طریق مواجهه مداوم با محیط و بدون توجه به یادگیری مستقیم صورت میگیرد.
نامهای دیگر: یادگیری ضمنی
شناخت
Science Learning
یادگیری علوم فرآیندی است که طی آن افراد مفاهیم، اصول و روشهای پژوهشی حوزههای علمی مختلف را کسب میکنند. این نوع یادگیری بر درک الگوهای طبیعی، استدلال منطقی و توانایی آزمایش فرضیهها تمرکز دارد. از دیدگاه روانشناسی تربیتی، یادگیری علوم نیازمند تغییر باورها و مدلهای ذهنی نادرست برای جایگزینی آنها با درکهای علمی دقیق است.
نامهای دیگر: یادگیری علوم
شناخت
Deep learning
یادگیری عمیق زیرمجموعهای از یادگیری ماشین است که از شبکههای عصبی مصنوعی با لایههای متعدد برای شبیهسازی فرآیندهای پیچیده یادگیری استفاده میکند. این روش به سیستمها امکان میدهد الگوهای پیچیده در دادهها را شناسایی و استخراج نمایند. در روانشناسی محاسباتی، از این مفهوم برای مدلسازی نحوه پردازش اطلاعات در مغز انسان بهره گرفته میشود.
نامهای دیگر: Deep learning، deep learning
شناخت
Scenario-Based Learning
یادگیری مبتنی بر سناریو یک روش آموزشی است که در آن یادگیرندگان با مواجهه با داستانها یا موقعیتهای شبیهسازیشده واقعی، مهارتهای حل مسئله را تمرین میکنند. این روش با قرار دادن فرد در نقشهای فعال، درک عمیقتری از مفاهیم پیچیده ایجاد میکند. این رویکرد به ویژه در آموزشهای بالینی، مدیریتی و روانشناسی کاربرد گستردهای دارد.
نامهای دیگر: یادگیری مبتنی بر سناریو
شناخت
Observational learning
یادگیری مشاهدهای فرآیندی است که در آن فرد از طریق تماشای رفتار دیگران و پیامدهای آن رفتارها، دانش یا مهارت جدیدی کسب میکند. این مفهوم که توسط آلبرت بندورا برجسته شد، بر اهمیت الگوسازی و تقویت غیرمستقیم در یادگیری اجتماعی تأکید دارد. یادگیرنده نیازی به تجربه مستقیم پاداش یا تنبیه ندارد.
نامهای دیگر: Observational learning، observational learning
شناخت