فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۷۰ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۱ از ۱

ابزار سنجش روان‌شناختی

Psychometric Instrument

وسیله یا پروتکل استانداردی است که برای اندازه‌گیری سازه‌های روان‌شناختی مانند هوش، شخصیت یا هیجان به کار می‌رود. این ابزارها باید دارای ویژگی‌های روان‌سنجی از جمله روایی و پایایی باشند تا نتایج قابل اعتماد و تفسیرپذیر ارائه دهند. ابزارهای سنجش می‌توانند شامل پرسشنامه‌ها، آزمون‌های عملکردی یا تکلیف‌های رفتاری باشند.

نام‌های دیگر: ابزار سنجش

شناخت

ابطال‌پذیری

Falsifiability

ابطال‌پذیری معیار روش‌شناختی است که بر اساس آن یک نظریه یا فرضیه علمی باید به گونه‌ای بیان شود که امکان رد شدن آن توسط شواهد تجربی وجود داشته باشد. این مفهوم که توسط کارل پوپر مطرح شد، مرز میان علوم واقعی و شبه‌علم را مشخص می‌کند. اگر نظریه‌ای در برابر هیچ شواهدی قابل اصلاح یا رد نباشد، فاقد ابطال‌پذیری است.

نام‌های دیگر: Falsifiability

شناخت

ابهام

Ambiguity

ابهام به وضعیت یا ویژگی گفته می‌شود که در آن اطلاعات، محرک‌ها یا موقعیت‌ها دارای معنای چندگانه، ناواضح یا تفسیرپذیر هستند. در روان‌شناسی، تحمل ابهام به توانایی فرد برای مدیریت و تحمل موقعیت‌های غیرقطعی بدون احساس ناراحتی شدید اشاره دارد. این مفهوم در سنجش شخصیت و تصمیم‌گیری تحت شرایط عدم قطعیت نقش کلیدی ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: Ambiguity

شناخت

اتصال (روان‌شناسی)

Association (psychology)

اتصال در روان‌شناسی به فرآیندی اشاره دارد که طی آن دو رویداد، محرک یا پاسخ در ذهن فرد با یکدیگر پیوند می‌خورند. این پدیده پایه و اساس یادگیری شرطی‌سازی و شکل‌گیری حافظه است. نظریه‌پردازان کلاسیک و عمل‌گرا نقش محوری اتصالات عصبی و رفتاری را در سازگاری با محیط برجسته کرده‌اند.

نام‌های دیگر: Association (psychology)

شناخت

اتوموریسم منطقی

Logical atomism

اتوموریسم منطقی یک دیدگاه فلسفی است که جهان را متشکل از حقایق بنیادین و مستقل از یکدیگر می‌داند که با زبان منطقی قابل توصیف‌اند. در روان‌شناسی، این مفهوم گاه برای تحلیل ساختارهای ذهنی به‌عنوان واحدهای مستقل پردازش اطلاعات به کار می‌رود. این رویکرد بر تجزیه پدیده‌های پیچیده به اجزای ساده‌تر برای درک بهتر تأکید دارد.

نام‌های دیگر: اتم‌گرایی منطقی

شناخت

اثر منفی‌گرایی

Negativity effect

اثر منفی‌گرایی یا سوگیری منفی، تمایل شناختی به توجه بیشتر، وزن‌دهی بالاتر و یادگیری سریع‌تر نسبت به رویدادهای منفی در مقایسه با رویدادهای مثبت است. این پدیده ریشه‌های تکاملی دارد و به بقای انسان در مواجهه با تهدیدها کمک کرده است. این سوگیری می‌تواند بر قضاوت‌ها، خاطرات و تصمیم‌گیری‌ها تأثیر بگذارد.

نام‌های دیگر: Negativity effect

شناخت

اجتناب تجربه‌ای

Experiential avoidance

تلاش فعالانه برای سرکوب یا فرار از افکار، احساسات و خاطرات ناخوشایند و تجربه‌های درونی دشوار. این راهبرد مقابله‌ای معمولاً در بلندمدت منجر به افزایش تنش و بروز اختلالات روان‌شناختی می‌شود.

نام‌های دیگر: Experiential avoidance، experiential avoidance، Experiential Avoidance

شناخت

اجرای تاریخی

Historically Informed Performance

اجرای تاریخی رویکردی در موسیقی است که در آن نوازندگان تلاش می‌کنند با استفاده از سازهای دوره، تکنیک‌های نوازندگی و شیوه‌های اجرا متعلق به زمانهٔ تألیف اثر، صدایی اصیل ارائه دهند. در روان‌شناسی هنر، این رویکرد به درک بهتر ارتباط بین زمینهٔ فرهنگی-تاریخی و تجربهٔ زیبایی‌شناختی شنونده کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: اجرای تاریخی

شناخت

اختلال عصبی‌شناختی

Neurocognitive disorder

این اصطلاح طیفی از اختلالات را پوشش می‌دهد که در آن‌ها افت شناختی ناشی از بیماری‌ها، آسیب‌ها یا اختلالات عصبی است. این افت می‌تواند سبک یا شدید باشد و بر عملکرد روزمره تأثیر بگذارد. این مفهوم جایگزین اصطلاحات قدیمی‌تر مانند زوال عقل شده است.

نام‌های دیگر: اختلال عصبی‌شناختی

شناخت

اختلال عصبی‌شناختی عروقی

Vascular neurocognitive disorder

نوعی از اختلال شناختی است که بر اثر آسیب به عروق خون مغز، مانند سکته‌های مغزی یا بیماری‌های عروقی کوچک، ایجاد می‌شود. این وضعیت می‌تواند باعث افت ناگهانی یا تدریجی در عملکردهای ذهنی و شناختی شود.

نام‌های دیگر: اختلال عصبی شناختی عروقی

شناخت

اختلال عصبی‌شناختی ناشی از بیماری آلزایمر و اختلال عروقی

Major neurocognitive disorder due to Alzheimer's disease and vascular disease

این اصطلاح به مجموعه‌ای از علائم شناختی قابل‌توجه اشاره دارد که منجر به اختلال در استقلال فرد می‌شود. علت اصلی آن بیماری آلزایمر یا بیماری‌های عروقی مغز است. این اختلال معمولاً با کاهش حافظه، قضاوت و توانایی‌های اجرایی همراه است.

نام‌های دیگر: آلزایمر و اختلال عروقی

شناخت

اختلال نقص توجه

attention deficit disorder

وضعیت عصبی-تحولی که در آن فرد با دشواری در حفظ تمرکز، سازماندهی فعالیت‌ها و توجه مداوم روبروست. این اختلال معمولاً با مشکلاتی در کنترل تکانه‌ها و مدیریت وظایف همراه است.

نام‌های دیگر: attention deficit disorder

شناخت

اختلالات طیف اسکیزوفرنی

Schizophrenia Spectrum Disorders

مجموعه‌ای از اختلالات روان‌پریشانه است که با ویژگی‌هایی نظیر گسستگی از واقعیت، تغییر در تفکر و ادراک مشخص می‌شوند. این طیف شامل طیف وسیعی از شدت و نوع تجربه‌های روان‌پریشانه است.

نام‌های دیگر: اختلالات طیف اسکیزوفرنی

شناخت

اختلالات عصبی‌شناختی

Neurocognitive Disorders

گروهی از اختلالات که مستقیماً بر عملکرد شناختی فرد از جمله حافظه، توجه، زبان و کارکردهای اجرایی تأثیر می‌گذارند. این اختلالات ممکن است ناشی از آسیب‌های ساختاری یا عملکردی در سیستم عصبی مرکزی باشند.

نام‌های دیگر: اختلالات عصبی شناختی

شناخت

اختلالات یادگیری

Learning disabilities

مجموعه‌ای از مشکلات عصبی-تحولی هستند که بر توانایی فرد در یادگیری، خواندن، نوشتن یا محاسبات ریاضی تأثیر می‌گذارند. این اختلالات با هوش عادی یا بالاتر از میانگین متمایز می‌شوند و در فرآیندهای پردازش اطلاعات نقش دارند.

نام‌های دیگر: اختلالات یادگیری

شناخت

اخلاق پژوهش

Research Ethics

اخلاق پژوهش، مجموعه‌ای از اصول و استانداردهاست که چگونگی انجام پژوهش‌های روان‌شناسی را با حفظ کرامت و حقوق شرکت‌کنندگان هدایت می‌کند. اصول کلیدی شامل رضایت آگاهانه، محرمانگی داده‌ها، پرهیز از آسیب فیزیکی یا روانی و حق خروج از مطالعه هستند. رعایت این اصول برای اعتماد عمومی به علم روان‌شناسی و سلامت شرکت‌کنندگان ضروری است.

نام‌های دیگر: اخلاق پژوهش

شناخت

ادراک

Perception

ادراک فرآیند فعال سازمان‌دهی و تفسیر اطلاعات حسی است که فرد از محیط پیرامون دریافت می‌کند. این فرآیند به انسان امکان می‌دهد تا محرک‌های بیرونی را به تجربه‌ای معنادار و قابل درک تبدیل کند. ادراک تحت تأثیر تجربیات گذشته، انتظارات و باورهای فرد شکل می‌گیرد و صرفاً بازتاب منفعلانه واقعیت نیست.

نام‌های دیگر: ادراک

شناخت

ادراک

Perception

ادراک فرآیند فعال تفسیر و سازماندهی اطلاعات حسی ورودی از محیط توسط مغز است. این فرآیند فراتر از دریافت سادهٔ محرک‌ها رفته و به معنای‌داری آن‌ها بر اساس تجربیات گذشته و انتظارات می‌پردازد. ادراک به فرد امکان می‌دهد تا جهان پیرامون را بشناسد و واکنش‌های مناسب را برنامه‌ریزی کند.

نام‌های دیگر: Perception، perception

شناخت

ادراک خود

Self-perception

فرآیندی شناختی است که در آن فرد ویژگی‌ها، توانایی‌ها و ارزش‌های شخصی خود را تفسیر و ارزیابی می‌کند. این مفهوم به نحوه دیدن و فهمیدن فرد از خویشتن در مقایسه با واقعیت‌های درونی و بازخوردهای محیطی اشاره دارد. ادراک خود نقش کلیدی در شکل‌گیری عزت‌نفس و هویت فردی ایفا می‌کند و می‌تواند تحت تأثیر تجربیات گذشته و مقایسه اجتماعی قرار گیرد.

نام‌های دیگر: ادراک خود

شناخت

ادراک دیداری

Visual Perception

ادراک دیداری فرآیند تفسیر و سازماندهی اطلاعات نوری دریافتی از طریق چشم برای درک محیط پیرامون است. این فرآیند فراتر از حس بینایی ساده رفته و شامل شناسایی اشکال، رنگ‌ها، عمق و حرکت می‌شود. مغز با استفاده از تجربیات گذشته و الگوهای حسی، داده‌های خام بصری را به تصاویر معنادار تبدیل می‌کند.

نام‌های دیگر: ادراک دیداری

شناخت

ادراک زمان

time perception

فرآیند شناختی که طی آن فرد زمان را تجربه و تفسیر می‌کند. این مفهوم به بررسی تفاوت میان زمان فیزیکی و تجربه‌ی ذهنی فرد از گذر زمان، تحت تأثیر عوامل مختلف مانند هیجان یا توجه می‌پردازد.

نام‌های دیگر: ادراک زمان

شناخت

ادراک زمانی

temporal perception

فرآیند ذهنی که طی آن فرد به گذشت زمان، توالی رویدادها و مدت زمان وقوع پدیده‌ها می‌پردازد. این ادراک تحت تأثیر عوامل شناختی، هیجانی و توجه قرار دارد و می‌تواند در شرایط مختلف تغییر کند.

نام‌های دیگر: temporal perception

شناخت

ادراک ناهشیار

unconscious perception

فرآیندی است که در آن محرک‌های محیطی بر سیستم عصبی تأثیر گذاشته و اطلاعاتی را وارد ذهن می‌کنند، بدون آنکه فرد نسبت به دریافت یا معنای آن‌ها آگاهی داشته باشد. این ادراک می‌تواند بر تصمیم‌گیری‌های بعدی فرد اثر بگذارد.

نام‌های دیگر: ادراک ناهشیار

شناخت

ارتباط درون‌فردی

Intrapersonal communication

به فرآیند تبادل پیام و معنای درونی میان اجزای مختلف روان فرد، مانند افکار، احساسات، باورها و خودآگاهی اشاره دارد. این ارتباط پایه‌ای برای تنظیم هیجانی، حل مسئله و درک خود است. ارتباط درون‌فردی سالم به یکپارچگی شخصیت و عملکرد روانی مناسب کمک می‌کند و در مقابل، اختلال در آن می‌تواند منجر به تعارضات درونی شود.

نام‌های دیگر: Intrapersonal communication

شناخت

ارزش‌های جهانی

Universal Values

ارزش‌های جهانی اصول و باورهایی هستند که در فرهنگ‌ها و جوامع مختلف پذیرفته شده و به عنوان معیارهای مشترک برای رفتار انسانی عمل می‌کنند. این ارزش‌ها شامل احترام به کرامت انسانی، عدالت و صلح بوده و پایه‌های هنجارهای بین‌المللی حقوق بشر را تشکیل می‌دهند. شناسایی این ارزش‌ها به تعاملات سازنده میان‌فرهنگی و درک متقابل کمک شایانی می‌کند.

نام‌های دیگر: ارزش‌های جهانی

شناخت

ارزشیابی

Evaluation

ارزشیابی فرآیند سیستماتیک جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات برای قضاوت درباره کیفیت، اثربخشی یا ارزش یک مداخله، برنامه یا پدیده روان‌شناختی است. این مفهوم فراتر از سنجش ساده و شامل تفسیر نتایج در چارچوب اهداف تعیین‌شده می‌شود. ارزشیابی در روان‌شناسی بالینی، آموزشی و سازمانی برای بهبود خدمات و تصمیم‌گیری‌های حرفه‌ای کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: ارزشیابی

شناخت

ارزیابی

assessment

فرآیند سیستماتیک جمع‌آوری، تجزیه و تحلیل و تفسیر اطلاعات برای درک وضعیت، توانایی‌ها یا ویژگی‌های یک فرد است. این فرآیند به منظور تصمیم‌گیری‌های علمی و درک بهتر ویژگی‌های روان‌شناختی یا عملکردی انجام می‌شود.

نام‌های دیگر: assessment

شناخت

ارزیابی افتراقی

Differential Assessment

فرآیند علمی برای تمایز میان دو یا چند اختلال مشابه با بررسی دقیق علائم و نشانه‌ها. این روش به روان‌شناسان کمک می‌کند تا با حذف گزینه‌های احتمالی دیگر، دقیق‌ترین تشخیص را برای وضعیت فرد برسند.

نام‌های دیگر: ارزیابی افتراقی

شناخت

ارزیابی انتقادی

Critical appraisal

فرآیند سیستماتیک برای ارزیابی دقیق اعتبار، اهمیت و کاربردپذیری یک مطالعه پژوهشی است. در این روش، کیفیت روش‌شناسی، سوگیری‌های احتمالی و توجیه‌پذیری نتایج مورد بررسی قرار می‌گیرد. این مهارت برای تفسیر صحیح شواهد علمی در روان‌شناسی بالینی و پژوهشی ضروری است.

نام‌های دیگر: Critical appraisal، critical appraisal

شناخت

ارزیابی بالینی

Clinical Assessment

فرآیند سیستماتیک جمع‌آوری اطلاعات درباره فرد برای درک بهتر وضعیت روان‌شناختی، تشخیص اختلالات و برنامه‌ریزی برای مداخله. این فرآیند شامل مصاحبه بالینی، مشاهده رفتار و استفاده از ابزارهای استاندارد روان‌سنجی است.

نام‌های دیگر: سنجش بالینی

شناخت

ارزیابی روان‌شناختی

psychological assessment

ارزیابی روان‌شناختی فرآیندی نظام‌مند و علمی برای جمع‌آوری اطلاعات دربارهٔ عملکرد روانی، هیجانی و رفتاری فرد است. این فرآیند معمولاً با بهره‌گیری از آزمون‌های استاندارد، مصاحبه‌های بالینی و مشاهدهٔ مستقیم انجام می‌شود. هدف اصلی آن درک الگوهای شخصیتی، سنجش توانایی‌های شناختی و شناسایی چالش‌های روان‌شناختی برای ارائهٔ راهنمایی دقیق است.

نام‌های دیگر: ارزیابی روان‌شناختی، ارزیابی روانشناختی

شناخت

ارزیابی روان‌شناختی

Psychological Assessment

فرایندی نظام‌مند برای جمع‌آوری اطلاعات دربارهٔ عملکرد روان‌شناختی فرد با استفاده از روش‌های استاندارد مانند مصاحبه بالینی، مشاهده و آزمون‌های روان‌سنجی است. این فرایند با هدف درک الگوهای رفتاری، هیجانی و شناختی فرد انجام می‌شود تا بتواند به تشخیص دقیق و برنامه‌ریزی مداخلات کمک کند. ارزیابی روان‌شناختی بر پایهٔ اصول علمی و روایی و پایایی ابزارها استوار است.

نام‌های دیگر: ارزیابی روانی

شناخت

ارزیابی میان‌فرهنگی

Cross-cultural assessment

ارزیابی میان‌فرهنگی فرآیند سنجش ویژگی‌های روانی و رفتاری با در نظر گرفتن زمینه فرهنگی فرد است. این رویکرد تلاش می‌کند تا از سوگیری‌های فرهنگی در ابزارهای روان‌سنجی بکاهد و تفسیر نتایج را دقیق‌تر کند. استفاده از آن برای اطمینان از عدالت و دقت در تشخیص و ارزیابی روان‌شناختی در جوامع متنوع ضروری است.

نام‌های دیگر: ارزیابی میان‌فرهنگی

شناخت

استخراج داده

Data extraction

فرآیند شناسایی و بازیابی داده‌های ساختاریافته یا نیمه‌ساختاریافته از منابع مختلف برای استفاده در تحلیل‌های بعدی است. این مرحله معمولاً پیش از تبدیل و بارگذاری داده‌ها در انبارهای داده انجام می‌شود. در پژوهش‌های روان‌شناسی، این روش برای جمع‌آوری داده‌های متنی یا پاسخ‌های بازپرس‌ها کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: Data extraction

شناخت

استدلال

Reasoning

استدلال فرآیند ذهنی منطقی است که طی آن فرد با استفاده از اطلاعات موجود، نتیجه‌گیری یا قضاوت جدیدی را به دست می‌آورد. این فرآیند شامل انواع استقرایی، قیاسی و تبیینی است و نقش مهمی در حل مسئله و تصمیم‌گیری ایفا می‌کند. استدلال صحیح نیازمند توانایی تحلیل داده‌ها و پرهیز از خطاهای شناختی رایج است.

نام‌های دیگر: استدلال

شناخت

استدلال

reasoning

استدلال فرآیند ذهنی منطقی برای رسیدن به نتیجه‌گیری از طریق تحلیل شواهد و پیش‌فرض‌هاست. این توانایی شناختی به افراد اجازه می‌دهد تا روابط علت و معلولی را درک کرده و تصمیمات آگاهانه بگیرند. استدلال می‌تواند استقرایی یا قیاسی باشد و پایهٔ اصلی تفکر انتقادی و حل مسئله محسوب می‌شود.

نام‌های دیگر: reasoning

شناخت

استدلال

Inference

فرآیند ذهنی است که در آن فرد از اطلاعات موجود یا شواهد قابل مشاهده، نتیجه‌گیری یا باوری جدید را استخراج می‌کند. این فرآیند پایهٔ تفکر تحلیلی و حل مسئله است و می‌تواند مبتنی بر منطق صوری یا قیاس‌های آماری باشد. دقت استدلال به کیفیت داده‌های ورودی و سازوکارهای شناختی وابسته است.

نام‌های دیگر: Inference، inference

شناخت

استعداد

aptitude

استعداد به توانایی ذاتی یا بالقوهٔ فرد برای یادگیری مهارت‌های جدید یا انجام وظایف خاص در آینده اشاره دارد. بر خلاف دانش کسب‌شده، استعداد پتانسیل ذاتی فرد را در حوزه‌های مشخصی مانند ریاضی، موسیقی یا فضایی نشان می‌دهد. این مفهوم در مشاورهٔ تحصیلی و شغلی برای پیش‌بینی موفقیت آتی کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: aptitude، Aptitude

شناخت

استعداد

Aptitude

استعداد به توانایی ذاتی یا اکتسابی فرد برای یادگیری سریع‌تر یا عملکرد بهتر در یک حوزه خاص اشاره دارد. این مفهوم با هوش عمومی متفاوت است و بیشتر بر پتانسیل یادگیری مهارت‌های خاص مانند ریاضیات، موسیقی یا زبان تأکید دارد.

نام‌های دیگر: استعداد

شناخت

استنباط فرضیه‌ای

abductive inference

استنباط فرضیه‌ای نوعی استدلال تشخیصی است که در آن پزشکان با توجه به علائم، محتمل‌ترین علت بیماری را حدس می‌زنند. این فرآیند اغلب به عنوان «استدلال برای بهترین تبیین» توصیف می‌شود. در ریاضیات، این نوع استدلال ممکن است ضعیف یا نادرست تلقی شود.

نام‌های دیگر: abductive inference، استنباط فرضیه‌ای

شناخت

اسنیفی

Sniffy

اسنیفی نام یک موش مجازی است که در محیط‌های آموزشی روان‌شناسی برای شبیه‌سازی و آموزش اصول یادگیری استفاده می‌شود. این ابزار به دانشجویان اجازه می‌دهد تا مفاهیم شرطی‌سازی کلاسیک و عامل را به صورت تعاملی و بدون استفاده از حیوانات واقعی تجربه کنند. اسنیفی با ارائه بازخوردهای بصری و صوتی، فرآیند یادگیری و تقویت رفتار را به روشنی نشان می‌دهد.

نام‌های دیگر: Sniffy

شناخت

اصلاح فکر

cognitive restructuring

یک تکنیک در درمان‌های شناختی که بر شناسایی و تغییر الگوهای فکری ناکارآمد و غیرمنطقی تمرکز دارد. در این فرآیند، فرد یاد می‌گیرد تا افکار تحریف‌شده خود را به سمت باورهای واقع‌بینانه‌تر و سازگارتر هدایت کند.

نام‌های دیگر: اصلاح فکر

شناخت

اصلاحات آموزشی

Educational Accommodations

اصلاحات آموزشی تغییراتی در روش تدریس، محیط فیزیکی یا نحوه ارزیابی هستند که برای کمک به یادگیرندگانی با نیازهای ویژه یا سبک‌های یادگیری متفاوت طراحی می‌شوند. این اقدامات ماهیت محتوای آموزشی را تغییر نمی‌دهند، بلکه دسترسی به آن را تسهیل می‌کنند. هدف اصلی، ایجاد فرصت برابر برای یادگیری و کاهش موانع تحصیلی است.

نام‌های دیگر: اصلاحات آموزشی

شناخت

افت

abaissement

افت روانی یا ابیسمنت به حالتی گفته می‌شود که در آن آستانه هشیاری فرد کاهش می‌یابد و افکار ناهشیار به سطح هشیاری راه می‌یابند. این پدیده معمولاً هنگام به خواب رفتن آرام رخ می‌دهد و نخستین بار توسط پیر ژانه توصیف شد.

نام‌های دیگر: abaissement، افت

شناخت

افکار خودآیند منفی

Negative automatic thoughts

افکاری که به‌صورت ناگهانی، ناخواسته و بدون تلاش آگاهانه در ذهن پدیدار می‌شوند. این افکار معمولاً ماهیتی خودکار دارند و بر پایه برداشت‌های منفی از خود، جهان یا آینده شکل می‌گیرند.

نام‌های دیگر: افکار خودآیند منفی

شناخت

افکار خودآیند منفی

Negative automatic thoughts

افکاری که به‌صورت ناگهانی، ناخواسته و بدون تلاش آگاهانه در ذهن پدیدار می‌شوند. این افکار معمولاً ماهیتی خودکار دارند و بر پایه برداشت‌های منفی از خود، جهان یا آینده شکل می‌گیرند.

نام‌های دیگر: Negative automatic thoughts

شناخت

افکار خودکار

automatic thoughts

افکار خودکار، جریانات فکری سریع، ناگهانی و اغلب غیرارادی هستند که در مواجهه با موقعیت‌های خاص ظاهر می‌شوند. این افکار معمولاً به‌عنوان واقعی و درست پذیرفته می‌شوند و بدون شک و بررسی منطقی، بر احساسات و رفتار فرد تأثیر می‌گذارند. در مدل شناختی، این افکار پل ارتباطی میان محرک‌های محیطی و واکنش‌های هیجانی هستند.

نام‌های دیگر: افکار خودکار

شناخت

افکار خودناکام‌ساز

Self-defeating thoughts

الگوهای فکری منفی و غیرمنطقی هستند که باورهای محدودکننده را تقویت کرده و موفقیت فرد را در زندگی شخصی یا شغلی مختل می‌کنند. این افکار معمولاً شامل قضاوت‌های سخت‌گیرانه درباره خود و پیش‌بینی‌های منفی از آینده هستند. درمانگران شناختی-رفتاری بر شناسایی و بازسازی این افکار برای کاهش رنج روانی تمرکز دارند.

نام‌های دیگر: افکار خودناکام‌ساز

شناخت

اقتصاد رفتاری

Behavioral economics

شاخه‌ای از علم اقتصاد است که با تلفیق روان‌شناسی و علوم شناختی، انحرافات منطقی در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی انسان را بررسی می‌کند. این حوزه نشان می‌دهد که عوامل روان‌شناختی، سوگیری‌های شناختی و هیجانات بر انتخاب‌های مالی تأثیر مستقیم دارند. هدف آن درک بهتر رفتار واقعی افراد در شرایط عدم قطعیت است.

نام‌های دیگر: Behavioral economics

شناخت

اگزیستانسیالیسم

Existentialism

اگزیستانسیالیسم یک مکتب فلسفی و روان‌شناختی است که بر آزادی، مسئولیت فردی، معناجویی و مواجهه با حقایق بنیادین زندگی مانند مرگ، بی‌معنایی و تنهایی تأکید دارد. در روان‌درمانی اگزیستانسیال، تمرکز بر کمک به فرد برای یافتن معنا و پذیرش مسئولیت انتخاب‌هایش در مواجهه با محدودیت‌های وجودی است.

نام‌های دیگر: اگزیستانسیالیسم

شناخت

الگوی زایشی

Generative model

الگویی محاسباتی یا نظری است که مکانیسم‌های تولید داده‌های مشاهده‌شده را توصیف می‌کند. در روان‌شناسی شناختی و علوم اعصاب، این مدل‌ها فرض می‌کنند که مغز با ساختن پیش‌بینی‌های داخلی از جهان، اطلاعات حسی را پردازش می‌کند. هدف اصلی این الگوها، درک چگونایی شکل‌گیری رفتارها و تجربیات ذهنی از داده‌های ورودی است.

نام‌های دیگر: Generative model، generative models

شناخت

انتخاب

choice

انتخاب به فرآیند آگاهانه یا ناخودآگاه برگزیدن یک گزینه از میان چندین امکان موجود اشاره دارد. در روان‌شناسی، این مفهوم به توانایی فرد در تصمیم‌گیری و تعیین مسیر رفتاری خود مرتبط است. انتخاب‌ها تحت تأثیر باورها، ارزش‌ها، انگیزه‌ها و محدودیت‌های محیطی شکل می‌گیرند. این فرآیند نقش کلیدی در احساس عاملیت و مسئولیت‌پذیری شخصی ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: choice

شناخت

انتخاب‌گرایی عصبی

neural selectionism

انتخاب‌گرایی عصبی نظریه‌ای است که یادگیری و تکامل سیستم‌های عصبی را فرآیندی شبیه به انتخاب طبیعی می‌داند. بر این دیدگاه، تنوع اولیه در اتصالات عصبی وجود دارد و تجربیات محیطی منجر به تقویت یا حذف برخی از این اتصالات می‌شوند. این نظریه توضیح می‌دهد که چگونه مغز بدون الگوی از پیش تعیین‌شده، سازگاری‌های پیچیده ایجاد می‌کند.

نام‌های دیگر: انتخاب‌گرایی عصبی

شناخت

انتظار-ارزش

Expectancy-Value

تئوری انتظار-ارزش در روان‌شناسی آموزشی بیان می‌کند که انگیزه فرد برای انجام یک کار، حاصل‌ضرب انتظار موفقیت (باور به توانایی) و ارزشی است که فرد برای آن کار قائل است. انتظار به احتمال موفقیت اشاره دارد و ارزش شامل علاقه، اهمیت یا سودمندی درونی و بیرونی تکلیف است. این مدل پیش‌بینی‌کننده قوی برای انتخاب و تلاش تحصیلی است.

نام‌های دیگر: انتظار-ارزش

شناخت

اندازه‌گیری مکرر

repeated measures

روشی در طراحی پژوهش که در آن داده‌ها از یک گروه از شرکت‌کنندگان در چندین مرحله زمانی یا تحت شرایط مختلف جمع‌آوری می‌شود. این رویکرد امکان مقایسه تغییرات فردی و اثر زمان را در طول یک مطالعه فراهم می‌کند.

نام‌های دیگر: اندازه‌گیری مکرر

شناخت

انعطاف‌پذیری (مهندسی)

Flexibility (engineering)

انعطاف‌پذیری در مهندسی به توانایی یک سیستم یا ماده برای تغییر شکل تحت بار و بازگشت به حالت اولیه پس از حذف بار اشاره دارد. این مفهوم در طراحی سیستم‌های روان‌شناختی و آموزشی نیز به عنوان ظرفیت سازگاری با تغییرات به کار می‌رود. سنجش این ویژگی به درک سازگاری سیستم‌های پیچیده کمک شایانی می‌کند.

نام‌های دیگر: Flexibility (engineering)

شناخت

انعطاف‌پذیری عصبی

Neuroplasticity

قابلیت تغییر و بازسازی ساختار و عملکرد مغز در پاسخ به تجربیات، یادگیری یا آسیب‌های محیطی. این ویژگی به مغز اجازه می‌دهد تا مسیرهای عصبی جدیدی ایجاد کرده و با شرایط جدید سازگار شود.

نام‌های دیگر: انعطاف‌پذیری عصبی

شناخت

انقلاب شناختی

cognitive revolution

دوران گذار بنیادین در روان‌شناسی که در آن توجه از رویکردهای رفتارگرایی صرف به مطالعه فرآیندهای ذهنی و ساختارهای شناختی تغییر یافت. این تحول باعث شد تا مدل‌های محاسباتی و پردازش اطلاعات جایگزین مدل‌های محرک-پاسخ شوند.

نام‌های دیگر: انقلاب شناختی

شناخت

انقلاب شناختی

cognitive revolution

تحولی بنیادین در علوم شناختی که منجر به بازگشت مطالعهٔ ذهن و فرآیندهای درونی مانند حافظه، توجه و ادراک شد. این جریان با چالش کشیدن محدودیت‌های رفتارگرایی، زیربنای روان‌شناسی مدرن را بازتعریف کرد.

نام‌های دیگر: cognitive revolution

شناخت

انگیختگی

Arousal

وضعیت فیزیولوژیکی و روان‌شناختی که در آن سیستم عصبی در سطحی از هوشیاری و آمادگی برای پاسخگویی به محرک‌ها قرار دارد. این حالت می‌تواند طیفی از آرامش تا هیجان شدید را شامل شود.

نام‌های دیگر: انگیختگی

شناخت

انگیزش

Motivation

انگیزش به فرایند درونی و بیرونی اشاره دارد که آغاز، هدایت، شدت و تداوم رفتار را تنظیم می‌کند. این مفهوم توضیح می‌دهد که چرا افراد رفتارهای خاصی را انتخاب کرده و تا چه حد در برابر موانع مقاومت می‌کنند. انگیزش می‌تواند ذاتی باشد که از رضایت درونی ناشی می‌شود یا بیرونی که تحت تأثیر پاداش‌ها و تنبیه‌های محیطی است.

نام‌های دیگر: انگیزش

شناخت

انگیزش خواندن

reading motivation

انگیزش خواندن به تمایل، علاقه و انگیزه‌ی درونی یا بیرونی فرد برای مشارکت در فعالیت‌های مرتبط با خواندن اشاره دارد. این مفهوم شامل عواملی مانند کنجکاوی، لذت بردن از متن و هدف‌مندی برای کسب اطلاعات است. انگیزش خواندن نقش کلیدی در توسعه مهارت‌های زبانی و پیشرفت تحصیلی ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: انگیزش خواندن

شناخت

انگیزش ریاضی

mathematics motivation

انگیزش ریاضی به باورها، نگرش‌ها و انگیزه‌های فرد برای یادگیری و انجام فعالیت‌های ریاضی اشاره دارد. این شامل انگیزه‌های درونی مانند علاقه به حل مسئله و انگیزه‌های بیرونی مانند نمره یا تأیید اجتماعی می‌شود. سطح بالای انگیزش ریاضی معمولاً با عملکرد بهتر و کاهش اضطراب ریاضی همراه است.

نام‌های دیگر: انگیزش ریاضی

شناخت

انگیزش و عملکرد

motivation and performance

رابطه میان انگیزش و عملکرد به بررسی چگونگی تأثیر عوامل درونی و بیرونی بر کیفیت و کمیت تلاش فرد می‌پردازد. انگیزش بالا معمولاً با تمرکز بهتر، تاب‌آوری بیشتر و بهره‌وری بالاتر همراه است. این مفهوم در روان‌شناسی تربیتی و سازمانی برای بهینه‌سازی نتایج یادگیری و کار مورد توجه است.

نام‌های دیگر: motivation and performance

شناخت

انگیزه دستاورد

Achievement motivation

تمایل درونی فرد برای تلاش جهت رسیدن به استانداردهای عالی، غلبه بر موانع و کسب موفقیت در فعالیت‌های چالش‌برانگیز. این انگیزه شامل نیاز به پیروزی، اجتناب از شکست و لذت بردن از پیشرفت شخصی است. افراد با انگیزه دستاورد بالا معمولاً اهداف واقع‌بینانه اما دشوار را انتخاب کرده و پشتکار بیشتری در رسیدن به آن‌ها نشان می‌دهند.

نام‌های دیگر: achievement motivation

شناخت

اولویت

priority

اولویت به معنای تعیین جایگاه مهم‌تر برای یک هدف، ارزش یا فعالیت نسبت به سایر گزینه‌ها در فرآیند تصمیم‌گیری است. در روان‌شناسی شناختی و مدیریت زمان، اولویت‌بندی به کاهش بار شناختی و افزایش کارایی کمک می‌کند. این مفهوم شامل تمایز قائل شدن بین امور فوری و مهم است.

نام‌های دیگر: اولویت

شناخت

اهداف دستاورد

achievement goals

اهداف دستاورد به جهت‌گیری‌های کلی فرد در موقعیت‌های یادگیری اشاره دارد که تعیین می‌کند فرد چرا می‌خواهد در کاری موفق شود. این اهداف معمولاً به دو دسته اهداف تسلط (تمرکز بر یادگیری و رشد) و اهداف عملکردی (تمرکز بر اثبات شایستگی یا اجتناب از شکست) تقسیم می‌شوند. این نظریه توضیح می‌دهد که چگونه باورها درباره توانایی بر رفتار و هیجانات یادگیرنده تأثیر می‌گذارد.

نام‌های دیگر: achievement goals

شناخت

اهداف یادگیری

Learning Objectives

اهداف یادگیری بیانگر نتایج مورد انتظار از یک فرآیند آموزشی هستند و مشخص می‌کنند فراگیر پس از آموزش چه دانش یا مهارتی کسب خواهد کرد. این اهداف باید قابل مشاهده، قابل اندازه‌گیری و مشخص باشند تا ارزیابی پیشرفت یادگیری امکان‌پذیر شود. تدوین دقیق اهداف به طراحی آموزشی مؤثرتر کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: اهداف یادگیری

شناخت

ایمنی مدرسه

school safety

ایمنی مدرسه به شرایط فیزیکی و روانی محیط آموزشی اشاره دارد که از سلامت دانش‌آموزان محافظت می‌کند. این مفهوم شامل پیشگیری از خشونت، قلدری و ایجاد حس امنیت روانی است. محیط ایمن برای یادگیری موثر و رشد سالم ضروری است.

نام‌های دیگر: school safety

شناخت

اینجا و اکنون

Here and Now

این اصطلاح به تمرکز آگاهانه بر تجربیات، افکار و احساسات لحظه‌ای در زمان حال اشاره دارد. در رویکردهای وجودی و گشتالت، توجه به «اینجا و اکنون» کلید درک الگوهای رفتاری و هیجانی است. این مفهوم به فرد کمک می‌کند تا به جای تمرکز بر گذشته یا نگرانی درباره آینده، با واقعیت‌های فعلی و تعاملات جاری خود روبرو شود.

نام‌های دیگر: اینجا و اکنون

شناخت