فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۹۳ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۱ از ۱

تابع کردار

Bounded function

تابع کردار در ریاضیات و مدل‌سازی روان‌شناسی، تابعی است که مقادیر خروجی آن از یک بازه مشخص فراتر نمی‌رود. این مفهوم در نظریه‌های یادگیری و ادراک برای توصیف محدودیت‌های پردازش اطلاعات یا شدت پاسخ‌های هیجانی به کار می‌رود. وجود کران بالا و پایین نشان‌دهنده پایداری سیستم در برابر تغییرات بی‌پایان است.

نام‌های دیگر: Bounded function

شناخت

تاریخچهٔ مفاهیم

conceptual history

رویکردی در مطالعات نظری که به بررسی سیر تحول و معنای مفاهیم در طول زمان می‌پردازد. این حوزه نشان می‌دهد که چگونه مفاهیم علمی و روان‌شناختی تحت تأثیر بافت‌های تاریخی و فرهنگی تغییر یافته‌اند.

نام‌های دیگر: conceptual history، Conceptual history

شناخت

تأخیر صوتی

Latency (audio)

تأخیر صوتی به فاصله زمانی بین تولید یک سیگنال صوتی و دریافت آن توسط شنونده اشاره دارد. این پدیده در مباحث روان‌شناسی ادراک و ارتباطات انسانی بررسی می‌شود و می‌تواند بر درک گفتار، هماهنگی حرکتی و تجربه شنیداری تأثیر بگذارد. تأخیر صوتی در محیط‌های مختلف مانند تماس‌های تلفنی یا جلسات آنلاین قابل مشاهده است.

نام‌های دیگر: Latency (audio)

شناخت

تأکید (زبان‌شناسی)

Stress (linguistics)

در زبان‌شناسی، به برجسته‌سازی آوایی یک هجا در واژه یا جمله اشاره دارد که معمولاً با افزایش بلندی یا طول صدا همراه است. این ویژگی آوایی نقش مهمی در تمایز معنایی واژگان و تعیین ساختار آوایی کلمات ایفا می‌کند. در روان‌شناسی زبان، درک تأکید برای تحلیل توجه شنیداری و پردازش اطلاعات ضروری است.

نام‌های دیگر: Stress (linguistics)

شناخت

تجربه دگرگونی

Transformative experience

یک تجربه عمیق و تغییردهنده که منجر به بازنگری در باورها، ارزش‌ها یا نگرش‌های بنیادین فرد می‌شود. این نوع تجربه معمولاً باعث ایجاد تغییرات پایدار در ساختار شناختی و هویت شخصی می‌گردد.

نام‌های دیگر: تجربه دگرگونی

شناخت

تجربه زیسته

Lived experience

اشاره به تجربیات مستقیم و شخصی فرد از پدیده‌ها یا شرایط زندگی دارد که از دیدگاه خود او معنا می‌یابد. این مفهوم در روش‌شناسی کیفی برای درک عمیق معنای پدیده‌ها از منظر خودِ فرد استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: تجربه زیسته

شناخت

تجربه‌گرایی

empiricism

دیدگاهی معرفت‌شناختی که معتقد است دانش و شناخت تنها از طریق تجربهٔ حسی و مشاهده به‌دست می‌آید. در روان‌شناسی، این رویکرد بر اهمیت داده‌های مشاهده‌پذیر و روش‌های تجربی برای اثبات نظریه‌ها تأکید دارد.

نام‌های دیگر: تجربه‌گرایی

شناخت

تجربه‌ورزی اصلاحی

Corrective emotional experience

فرآیندی در روان‌درمانی که در آن فرد در مواجهه با یک رابطه جدید و ایمن، تجربه‌ای متفاوت از الگوهای عاطفی گذشته خود کسب می‌کند. این تجربه به بازسازی طرحواره‌های هیجانی آسیب‌دیده کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: تجربه‌ورزی اصلاحی

شناخت

تجربه‌ی اینجا و اکنون

Here and now experience

تمرکز بر تجربیات، احساسات و ادراکات لحظه‌ای فرد در زمان حال است. این مفهوم در رویکردهای روان‌درمانی برای افزایش آگاهی از وضعیت فعلی و کاهش تمرکز بر گذشته یا آینده استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: تجربه‌ی اینجا و اکنون، تجربه اینجا و اکنون

شناخت

تحریف شناختی

Cognitive Distortion

تحریف شناختی الگوهای فکری نادرست و خودگرایانه‌ای است که واقعیت را به‌صورت منفی و غیرمنطقی تفسیر می‌کند. این خطاهای ذهنی در نظریه‌های شناختی-رفتاری به‌عنوان ریشه بسیاری از اختلالات خلقی و اضطرابی شناخته می‌شوند. نمونه‌های آن شامل تعمیم افراطی، فاجعه‌سازی و تفکر سیاه‌وسفید است.

نام‌های دیگر: تحریف شناختی

شناخت

تحریف شناختی

Cognitive distortion

الگوهای تفکر غیرمنطقی یا سوگیرانه‌ای که باعث می‌شوند فرد واقعیت را به‌گونه‌ای نادرست و مبالغه‌آمیز درک کند. این تحریف‌ها اغلب در شکل‌های مختلفی مانند کلی‌گویی یا سیاه و سفید دیدن ظاهر می‌شوند.

نام‌های دیگر: Cognitive distortion، cognitive distortions، Cognitive Distortions

شناخت

تحریف‌های شناختی

Cognitive distortions

الگوهای تفکر غیرمنطقی و سوگیرانه که باعث می‌شوند فرد واقعیت را به شکلی نادرست و اغلب منفی تفسیر کند. این تحریف‌ها در پردازش اطلاعات رخ داده و می‌توانند منجر به بروز احساسات ناخوشایند و رفتارهای ناسازگار شوند.

نام‌های دیگر: تحریف‌های شناختی

شناخت

تحقق آرزو

wish fulfillment

فرآیندی که در آن تمایلات و خواسته‌های سرکوب‌شدهٔ فرد در قالب رویاها یا فعالیت‌های ذهنی به ظاهر محقق می‌شوند. این مفهوم در نظریات روان‌کاوی برای تبیین محتوای رویاها به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: تحقق آرزو

شناخت

تحقق آرزو

wish fulfilment

فرآیندی که در آن تمایلات و خواسته‌های سرکوب‌شده در سطح ناخودآگاه، از طریق رؤیاها یا رفتارهای نمادین به شکلی مجازی یا نمادین برآورده می‌شوند. این مفهوم به نقش امیال در شکل‌گیری تجربه درونی اشاره دارد.

نام‌های دیگر: wish fulfilment

شناخت

تحلیل

analysis

تحلیل فرآیند سیستماتیک شکستن یک پدیده پیچیده به اجزای سازنده آن برای درک بهتر ساختار و عملکرد آن است. در روان‌شناسی، این مفهوم در روش‌های پژوهشی، تفسیر رفتارها و بررسی ساختارهای ذهنی کاربرد گسترده‌ای دارد و پایه‌ای برای استنتاج‌های علمی محسوب می‌شود.

نام‌های دیگر: analysis

شناخت

تحلیل بقا

survival analysis

تحلیل بقا مجموعه‌ای از روش‌های آماری برای بررسی زمان تا وقوع یک رویداد مشخص است. این تحلیل‌ها به ویژه در مطالعاتی که داده‌ها دارای «سانسور» هستند، کاربرد دارند. هدف اصلی آن تخمین تابع بقا و شناسایی عوامل مؤثر بر طول عمر یا مدت زمان تا وقوع رویداد است.

نام‌های دیگر: تحلیل بقا

شناخت

تحلیل بقا

survival analysis

تحلیل بقا مجموعه‌ای از روش‌های آماری برای بررسی زمان تا وقوع یک رویداد مشخص است. این تحلیل‌ها به ویژه در مطالعاتی که داده‌ها دارای «سانسور» هستند، کاربرد دارند. هدف اصلی آن تخمین تابع بقا و شناسایی عوامل مؤثر بر طول عمر یا مدت زمان تا وقوع رویداد است.

نام‌های دیگر: survival analysis

شناخت

تحلیل پروتکل

Protocol analysis

روشی در پژوهش که در آن فرد هنگام انجام یک تکلیف، تمام افکار و مراحل ذهنی خود را با صدای بلند بیان می‌کند. محقق با بررسی این گزارش‌های کلامی، فرآیندهای شناختی و استراتژی‌های حل مسئله را تحلیل می‌کند.

نام‌های دیگر: Protocol analysis

شناخت

تحلیل پسین

post hoc analysis

نوعی تحلیل آماری که پس از انجام آزمون‌های اصلی برای بررسی تفاوت‌های معنادار میان گروه‌های خاص در داده‌ها انجام می‌شود. این تحلیل به پژوهشگر کمک می‌کند تا الگوهای پنهان در نتایج اولیه را با دقت بیشتری بررسی کند.

نام‌های دیگر: تحلیل پسین

شناخت

تحلیل تکلیف

Task analysis

تحلیل تکلیف فرآیند شکستن یک مهارت یا وظیفه پیچیده به مراحل کوچک‌تر و قابل‌آموزش‌تر است. این روش در روان‌شناسی تربیتی و آموزش مهارت‌ها کاربرد دارد تا یادگیرنده بتواند گام‌به‌گام مهارت را بیاموزد. تحلیل تکلیف به شناسایی پیش‌نیازهای هر مرحله کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Task analysis، task analysis

شناخت

تحلیل تماتیک

Thematic analysis

تحلیل تماتیک روشی کیفی برای شناسایی، تحلیل و گزارش الگوهای تکرارشونده یا تم‌ها در داده‌هاست. این روش با کدگذاری سیستماتیک داده‌های اولیه آغاز شده و با دسته‌بندی آن‌ها به مضامین معنادار، به درک عمیق‌تر از پدیده مورد پژوهش می‌پردازد. تحلیل تماتیک انعطاف‌پذیر است و می‌تواند در چارچوب‌های نظری مختلف به کار رود.

نام‌های دیگر: Thematic analysis

شناخت

تحلیل تناسب چندگانه

Multiple correspondence analysis

تحلیل تناسب چندگانه یک روش آماری چندمتغیره برای تحلیل داده‌های دسته‌ای یا کیفی است. این تکنیک با کاهش ابعاد، الگوهای پنهان و ساختارهای درونی مجموعه‌داده‌ها را آشکار می‌سازد. در روان‌شناسی، این روش برای بررسی ارتباط بین متغیرهای نامتوالی و طبقه‌بندی پدیده‌های پیچیده رفتاری کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: Multiple correspondence analysis

شناخت

تحلیل توان

power analysis

روشی آماری برای تعیین حداقل حجم نمونه لازم جهت شناسایی یک اثر معنادار با احتمال مشخصی است. این تحلیل با در نظر گرفتن سطح معناداری و اندازه اثر، احتمال رد فرضیه صفر در صورت وجود اثر واقعی را محاسبه می‌کند. استفاده از آن پیش از انجام پژوهش برای اطمینان از اعتبار نتایج و اجتناب از خطای نوع دوم ضروری است.

نام‌های دیگر: power analysis

شناخت

تحلیل توان

power analysis

تحلیل توان روشی آماری برای تعیین اندازه نمونه لازم جهت شناسایی یک اثر واقعی با احتمال مشخصی است. این تحلیل به پژوهشگران کمک می‌کند تا از انجام مطالعات با توان پایین که منجر به خطای نوع دوم می‌شود، جلوگیری کنند. با محاسبه توان آزمون، محققان می‌توانند تعادلی میان دقت نتایج و منابع مورد نیاز برقرار سازند.

نام‌های دیگر: تحلیل توان

شناخت

تحلیل خوشه‌ای

Clustering analysis

تحلیل خوشه‌ای یک روش یادگیری بدون نظارت در آمار و داده‌کاوی است که داده‌ها را بر اساس شباهت‌های ذاتی در گروه‌هایی به نام خوشه دسته‌بندی می‌کند. هدف این روش، شناسایی ساختارهای درونی داده‌ها بدون پیش‌فرض از دسته‌بندی‌های از پیش تعیین شده است. در روان‌شناسی، این روش برای شناسایی تیپ‌های شخصیتی یا الگوهای رفتاری مشابه استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: Clustering analysis

شناخت

تحلیل کیفی

Qualitative analysis

روشی پژوهشی است که بر درک عمیق پدیده‌ها، تجربیات زیسته و معانی ذهنی افراد تمرکز دارد. در این روش، داده‌های غیرعددی مانند مصاحبه‌ها یا مشاهدات، با رویکردی تفسیری و استقرایی کدگذاری و تحلیل می‌شوند. هدف اصلی، شناسایی الگوها و مفاهیم کلیدی در بافت طبیعی پدیده است.

نام‌های دیگر: Qualitative analysis، qualitative analysis

شناخت

تحلیل محتوا

Content analysis

یک روش تحقیق برای مطالعه سیستماتیک و عینی پیام‌ها در قالب متن، گفتار یا تصاویر است. این روش به پژوهشگر اجازه می‌دهد تا الگوها، مفاهیم و ویژگی‌های پنهان در داده‌های کیفی را به صورت کمی یا کیفی استخراج کند.

نام‌های دیگر: Content analysis، content analysis

شناخت

تحلیل واریانس

ANOVA

روشی آماری برای بررسی تفاوت میان میانگین‌های گروه‌های مختلف در یک پژوهش. این تحلیل به محقق اجازه می‌دهد تا بفهمد آیا تفاوت‌های مشاهده‌شده در داده‌ها از نظر آماری معنادار هستند یا خیر.

نام‌های دیگر: ANOVA

شناخت

تحلیل وجودی

Existential analysis

رویکردی در روان‌شناسی که بر مسائل بنیادین هستی مانند مرگ، آزادی، تنهایی و بی‌معنایی تمرکز دارد. این تحلیل به بررسی نحوه مواجهه انسان با شرایط وجودی و معنابخشی به زندگی می‌پردازد.

نام‌های دیگر: تحلیل وجودی

شناخت

تداخل‌ها

intrusions

به ورود ناگهانی و ناخواستهٔ افکار، تصاویر یا خاطرات مزاحم به جریان آگاهانه ذهنی گفته می‌شود. این پدیده می‌تواند در فرآیندهای شناختی عادی یا در قالب علائم روان‌شناختی مختلف بروز کند.

نام‌های دیگر: intrusions، Intrusion

شناخت

تداعی آزاد

Free association

روشی در روان‌کاوی که در آن فرد بدون فیلتر کردن یا سانسور کردن، هر آنچه را که به ذهنش می‌رسد بیان می‌کند. هدف از این تکنیک، دسترسی به فرآیندهای ناخودآگاه و ریشه‌های روانی رفتارها است.

نام‌های دیگر: تداعی آزاد

شناخت

تدریس هوشمند

intelligent tutoring

تدریس هوشمند به سیستم‌های کامپیوتری اطلاق می‌شود که با استفاده از هوش مصنوعی، آموزش را شخصی‌سازی کرده و بازخورد آنی به یادگیرنده ارائه می‌دهند. این سیستم‌ها الگوهای یادگیری کاربر را تحلیل کرده و محتوای آموزشی را متناسب با نیازهای شناختی او تنظیم می‌کنند. هدف اصلی آن‌ها شبیه‌سازی تعاملات آموزشی یک معلم متخصص است.

نام‌های دیگر: intelligent tutoring

شناخت

تراکم

density

میزان تجمع یا فشردگی عناصر یا ویژگی‌های روان‌شناختی در یک واحد مشخص را نشان می‌دهد. این مفهوم می‌تواند در توصیف ساختارهای شناختی یا ویژگی‌های شخصیتی به کار رود.

نام‌های دیگر: تراکم

شناخت

تشخیص سیگنال

signal detection

مدلی است که برای بررسی توانایی ادراک در تشخیص محرک‌ها از میان نویز یا پس‌زمینه استفاده می‌شود. این مفهوم به بررسی فرآیندهای تصمیم‌گیری در شرایط عدم قطعیت می‌پردازد.

نام‌های دیگر: signal detection

شناخت

تصاویر خواب

Dream imagery

الگوی بصری و ادراکی که در طول تجربه رویا در ذهن شکل می‌گیرد. این تصاویر شامل اشکال، رنگ‌ها و صحنه‌هایی هستند که در وضعیت خواب تجربه می‌شوند و بخشی از فعالیت‌های شناختی در خواب محسوب می‌شوند.

نام‌های دیگر: تصاویر خواب

شناخت

تصمیم‌گیری

Decision making

تصمیم‌گیری فرآیند شناختی انتخاب یک گزینه از میان چندین جایگزین بر اساس ترجیحات، باورها و اطلاعات موجود است. این فرآیند شامل ارزیابی پیامدهای احتمالی، مدیریت ریسک و اعمال قضاوت برای رسیدن به بهترین نتیجه ممکن می‌شود. عوامل شناختی و هیجانی متعددی بر کیفیت و سرعت تصمیم‌گیری تأثیر می‌گذارند.

نام‌های دیگر: تصمیم‌گیری

شناخت

تصمیم‌گیری

decision making

تصمیم‌گیری فرآیند شناختی و عاطفی انتخاب یک گزینه از میان چندین امکان است. این فرآیند شامل ارزیابی اطلاعات، پیش‌بینی پیامدها و انتخاب بهترین راه‌حل برای رسیدن به هدف مورد نظر است. تصمیم‌گیری تحت تأثیر عواملی مانند تجربه، ارزش‌ها و محدودیت‌های زمانی قرار دارد.

نام‌های دیگر: decision making، decision-making

شناخت

تصمیم‌گیری اختیاری

Discretion

تصمیم‌گیری اختیاری به قدرت یا آزادی عمل فرد یا نهاد برای انتخاب میان گزینه‌های مختلف بر اساس قضاوت شخصی یا حرفه‌ای اشاره دارد. در روان‌شناسی بالینی و سازمانی، این مفهوم به توانایی اعمال قضاوت خردمندانه در شرایط پیچیده بدون محدودیت‌های سفت و سخت قانونی بیان می‌شود. تعادل در این مهارت برای مسئولیت‌پذیری و انعطاف‌پذیری شناختی ضروری است.

نام‌های دیگر: Discretion، discretion

شناخت

تصویرسازی ذهنی

Mental Imagery

تصویرسازی ذهنی فرآیند ایجاد یا بازیابی تصاویر حسی در ذهن بدون محرک خارجی است. این تکنیک در روان‌شناسی بالینی برای کاهش اضطراب، مدیریت استرس و بهبود عملکرد استفاده می‌شود. با فعال‌سازی بخش‌های مرتبط با حواس در مغز، تأثیرات فیزیولوژیک و هیجانی مشابه تجربه واقعی ایجاد می‌کند. تمرین منظم آن می‌تواند به تنظیم بهتر هیجانات و افزایش آرامش کمک کند.

نام‌های دیگر: تصویرسازی ذهنی

شناخت

تصویرسازی ذهنی

Mental Imagery

تصویرسازی ذهنی فرآیند ایجاد یا بازیابی تجربه‌های حسی در ذهن بدون وجود محرک خارجی است. این پدیده شامل تجسم بصری، شنیداری یا حسی می‌شود و در یادگیری، تمرکز و بازسازی خاطرات نقش کلیدی دارد. در روان‌شناسی شناختی، به عنوان یکی از مکانیسم‌های اصلی پردازش اطلاعات در حافظه کاری مورد بررسی قرار می‌گیرد.

نام‌های دیگر: تصویرسازی

شناخت

تعارض

Conflict

وضعیت روانی ناشی از کشمکش میان دو یا چند میل، نیاز، ارزش یا انگیزه متضاد در درون فرد. این تعارض می‌تواند منجر به تنش روانی و دشواری در تصمیم‌گیری یا انتخاب رفتار شود.

نام‌های دیگر: تعارض

شناخت

تعامل انسان و ماشین

Human-Machine Interaction

تعامل انسان و ماشین به مطالعه و طراحی روابط بین افراد و سیستم‌های فنی یا رایانه‌ای می‌پردازد. این حوزه بر درک نحوه عملکرد ذهن انسان در کنترل و دریافت اطلاعات از ماشین‌ها تمرکز دارد. هدف اصلی آن بهینه‌سازی کارایی، ایمنی و رضایت کاربر در استفاده از فناوری‌های پیچیده است.

نام‌های دیگر: تعامل انسان و ماشین

شناخت

تعبیر خواب

Dream interpretation

فرآیند تحلیل محتوای ذهنی و نمادین رویاها برای دستیابی به درک عمیق‌تر از فرآیندهای ناخودآگاه. این فعالیت می‌تواند از دیدگاه روان‌کاوی یا روان‌شناسی شناختی انجام شود.

نام‌های دیگر: تعبیر خواب

شناخت

تعبیر رؤیا

dream interpretation

فرآیند تحلیل و استخراج معانی نهفته در رؤیاها برای درک فرآیندهای ناخودآگاه است. این روش تلاش می‌کند تا نمادهای رؤیا را به مفاهیم آگاهانه و روان‌شناختی پیوند دهد.

نام‌های دیگر: dream interpretation

شناخت

تعبیر رویا

Dream interpretation

فرآیند تحلیل محتوای ذهنی و نمادین رویاها برای دستیابی به درک عمیق‌تر از فرآیندهای ناخودآگاه. این فعالیت می‌تواند از دیدگاه روان‌کاوی یا روان‌شناسی شناختی انجام شود.

نام‌های دیگر: تعبیر رویا

شناخت

تعمیم محرک

Stimulus Generalization

تعمیم محرک تمایل به بروز پاسخ آموخته‌شده نسبت به محرک‌هایی است که شباهت ساختاری یا معنایی به محرک شرطی اولیه دارند. این پدیده نشان می‌دهد که یادگیری می‌تواند به موقعیت‌ها یا محرک‌های مشابه تعمیم یابد. عمق تعمیم معمولاً با شباهت محرک جدید به محرک اصلی رابطه مستقیم دارد.

نام‌های دیگر: تعمیم محرک

شناخت

تغییر باور

Belief Change

فرآیند اصلاح یا بازنگری در ساختارهای ذهنی و پیش‌فرض‌های فردی در پاسخ به شواهد جدید یا تجربیات متفاوت. این تغییر می‌تواند منجر به بازسازی طرحواره‌های فکری و تغییر در نحوه تفسیر جهان شود.

نام‌های دیگر: تغییر باور

شناخت

تغییر مفهومی

conceptual change

تغییر مفهومی فرآیندی است که در آن افراد باورها یا درک‌های نادرست قبلی خود را با مفاهیم علمی یا دقیق‌تر جایگزین می‌کنند. این پدیده معمولاً در فرآیند یادگیری عمیق رخ می‌دهد و نیازمند بازسازی ساختارهای شناختی موجود است. این مفهوم در روان‌شناسی تربیتی و آموزش اهمیت ویژه‌ای دارد.

نام‌های دیگر: تغییر مفهومی

شناخت

تفاوت‌های فردی

Individual Differences

تفاوت‌های فردی به مجموعه‌ای از ویژگی‌های روان‌شناختی، شناختی و هیجانی اشاره دارد که افراد را از یکدیگر متمایز می‌سازد. این تفاوت‌ها شامل هوش، شخصیت، انگیزش، سبک‌های یادگیری و توانایی‌های ویژه هستند. روان‌شناسی تربیتی و بالینی با مطالعه این تفاوت‌ها، به درک بهتر رفتار انسان و ارائه خدمات متناسب با نیازهای خاص هر فرد می‌پردازد.

نام‌های دیگر: تفاوت‌های فردی

شناخت

تفسیر

Interpretation

تفسیر فرآیندی است که در آن درمانگر معنای پنهان یا عمیق‌تر رفتارها، افکار یا احساسات مراجع را ارائه می‌دهد. این کار معمولاً بر اساس الگوهای تکرارشونده، مکانیسم‌های دفاعی یا تجربیات گذشته انجام می‌شود تا مراجع بینش جدیدی به دست آورد. تفسیر باید با احتیاط و پس از ایجاد اعتماد کافی صورت گیرد تا برای مراجع قابل پذیرش باشد.

نام‌های دیگر: تفسیر

شناخت

تفسیر

Interpretation

تفسیر فرآیندی است که در آن درمانگر معنای پنهان یا عمیق‌تر رفتارها، افکار یا احساسات مراجع را ارائه می‌دهد. این کار معمولاً بر اساس الگوهای تکرارشونده، مکانیسم‌های دفاعی یا تجربیات گذشته انجام می‌شود تا مراجع بینش جدیدی به دست آورد. تفسیر باید با احتیاط و پس از ایجاد اعتماد کافی صورت گیرد تا برای مراجع قابل پذیرش باشد.

نام‌های دیگر: Interpretation، interpretation

شناخت

تفسیر آزمون

Test Interpretation

فرایند تحلیل و معنادارسازی نتایج آزمون‌های روان‌شناختی در چارچوب اطلاعات بالینی و زمینه‌ای فرد است. تفسیر صحیح نیازمند تلفیق نمرات کمی با مشاهدات کیفی و تاریخچه فرد است. این فرایند باید توسط متخصص آموزش‌دیده انجام شود تا از خطاهای تفسیری جلوگیری گردد.

نام‌های دیگر: تفسیر آزمون

شناخت

تفسیر رویا

Dream interpretation

تفسیر رویا فرآیند تحلیل محتوای رویاها برای کشف معانی پنهان و نمادین آن‌هاست. در روانکاوی فرویدی، رویاها به عنوان «شاهراهی به ناخودآگاه» شناخته می‌شوند که آرزوهای سرکوب‌شده را به شکل نمادین ابراز می‌کنند. این روش در روان‌درمانی برای افزایش خودآگاهی و حل تعارض‌های درونی به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: تفسیر رویا

شناخت

تفسیرپذیری

Interpretability

تفسیرپذیری در روان‌شناسی و علوم شناختی به قابلیت درک و تبیین فرآیندهای ذهنی یا نتایج یک مدل اشاره دارد. این مفهوم بیان می‌کند که تا چه حد می‌توان دلایل پشت یک رفتار یا تصمیم خاص را به صورت شفاف و منطقی توضیح داد. در مدل‌های هوش مصنوعی، تفسیرپذیری به معنای توانایی انسان برای درک منطق پشت خروجی‌های سیستم است.

نام‌های دیگر: Interpretability، interpretability

شناخت

تفکر

Thinking

تفکر فرآیند شناختی سطح بالایی است که در آن ذهن با استفاده از مفاهیم، قضاوت‌ها و استدلال‌ها به پردازش اطلاعات می‌پردازد. این فرآیند شامل حل مسئله، تصمیم‌گیری، و خلق ایده‌های نوین است که برای سازگاری با محیط و رسیدن به اهداف ضروری می‌باشد. تفکر می‌تواند به صورت عینی و ملموس یا انتزاعی و نظری صورت گیرد.

نام‌های دیگر: تفکر

شناخت

تفکر

Thinking

تفکر فرآیند ذهنی و شناختی است که طی آن فرد اطلاعات را پردازش، تحلیل و بازسازی می‌کند. این پدیده شامل فعالیت‌هایی مانند استدلال، حل مسئله، قضاوت و تصویرسازی ذهنی است. تفکر پایه و اساس درک واقعیت، یادگیری و سازگاری با محیط پویا را تشکیل می‌دهد.

نام‌های دیگر: thinking

شناخت

تفکر استراتژیک

strategic thinking

فرآیند ذهنی پیچیده‌ای که شامل تحلیل بلندمدت، پیش‌بینی تغییرات محیطی و برنامه‌ریزی برای دستیابی به اهداف کلان است. این نوع تفکر بر حل مسائل پیچیده و شناسایی فرصت‌ها در آینده تمرکز دارد.

نام‌های دیگر: تفکر استراتژیک

شناخت

تفکر انتقادی

critical thinking

تفکر انتقادی فرآیندی فعال و مهارتی است که در آن فرد با به‌کارگیری استدلال منطقی، شواهد را تحلیل و ارزیابی می‌کند. این رویکرد شامل پرسش‌گری سیستماتیک، شناسایی مغالطه‌ها و تمایز قائل شدن بین نظر شخصی و واقعیت‌های مستند است. هدف نهایی، رسیدن به قضاوت‌های عینی و تصمیم‌گیری‌های آگاهانه در مواجهه با اطلاعات پیچیده می‌باشد.

نام‌های دیگر: critical thinking، Critical thinking

شناخت

تفکر انتقادی

Critical Thinking

تفکر انتقادی فرآیندی آگاهانه و منطقی برای تحلیل، ارزیابی و تفسیر اطلاعات به منظور رسیدن به قضاوت‌های مستدل است. این مهارت شامل پرسش‌گری، شناسایی مغالطه‌ها و بررسی شواهد از زوایای مختلف می‌شود. تفکر انتقادی پایه‌ای برای یادگیری عمیق، حل مسئله و تصمیم‌گیری‌های هوشمندانه در زندگی روزمره و حرفه‌ای است.

نام‌های دیگر: تفکر انتقادی

شناخت

تفکر انتقادی

Critical thought

تفکر انتقادی فرآیند فعال و مهارتمندانه‌ای برای تحلیل، ارزیابی و بازسازی اندیشه‌هاست که منجر به باورهای و اقدامات منطقی می‌شود. این مهارت شامل پرسشگری، شناسایی مغالطه‌ها و بررسی شواهد بدون پیش‌داوری است. در روان‌شناسی، پرورش تفکر انتقادی برای بهبود قضاوت‌ها و تصمیم‌گیری‌های فردی و اجتماعی ضروری دانسته می‌شود.

نام‌های دیگر: Critical thought

شناخت

تفکر سازمان‌یافته

Organized thought

نوعی از جریان فکری است که در آن ایده‌ها دارای پیوستگی منطقی، نظم و ارتباط معنادار با یکدیگر هستند. در این حالت، فرد می‌تواند افکار خود را به شکلی منسجم و قابل فهم برای دیگران بیان کند.

نام‌های دیگر: تفکر سازمان‌یافته

شناخت

تفکر سیستمی انتقادی

Critical systems thinking

تفکر سیستمی انتقادی رویکردی است که در آن فرد مسائل را به عنوان اجزای یک سیستم پیچیده و در هم تنیده بررسی می‌کند و همزمان دیدگاه‌های مختلف و ارزش‌های پنهان را نقد می‌نماید. این روش به درک روابط علی و معلولی، الگوهای رفتاری و پیامدهای بلندمدت اقدامات می‌پردازد. هدف آن دستیابی به درکی جامع‌تر و عادلانه‌تر از پدیده‌های پیچیده انسانی و اجتماعی است.

نام‌های دیگر: Critical systems thinking

شناخت

تفکر طراحی

Design thinking

تفکر طراحی یک رویکرد حل مسئله مبتنی بر همدلی با کاربر و تمرکز بر نیازهای انسانی است. این روش شامل مراحل تعریف مسئله، ایده‌پردازی، ساخت نمونه اولیه و آزمون است تا راه‌حل‌های نوآورانه و کاربردی ارائه دهد. در روان‌شناسی، این چارچوب برای تقویت خلاقیت و انعطاف‌پذیری شناختی به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: تفکر طراحی

شناخت

تفکر منفی

Negative thinking

روند یا الگویی از پردازش اطلاعات که در آن فرد تمایل دارد بر جنبه‌های ناگوار، شکست‌ها و تهدیدها تمرکز کند. این نوع تفکر معمولاً با سوگیری‌های شناختی همراه است و می‌تواند دیدگاه فرد را نسبت به خود و جهان، تیره و تار جلوه دهد.

نام‌های دیگر: تفکر منفی

شناخت

تفکر موازی

Parallel thinking

تفکر موازی یک تکنیک حل مسئله و تصمیم‌گیری است که در آن تمام مشارکت‌کنندگان به جای بحث و جدل، همزمان بر روی یک زاویه دید خاص از مسئله تمرکز می‌کنند. این روش که توسط ادوارد دو بونو توسعه یافته، به کاهش تعارضات و افزایش خلاقیت در گروه‌ها کمک می‌کند. با جدا کردن مراحل تفکر، کیفیت تصمیم‌گیری‌های جمعی ارتقا می‌یابد.

نام‌های دیگر: Parallel thinking

شناخت

تقویت طولانی‌مدت

Long-term potentiation

تقویت طولانی‌مدت فرآیندی فیزیولوژیک است که در آن انتقال سیناپسی به‌طور پایدار افزایش می‌یابد و منجر به تقویت اتصالات عصبی می‌شود. این پدیده یکی از مکانیسم‌های سلولی اصلی یادگیری و حافظه در مغز محسوب می‌شود. افزایش تداوم سیگنال‌دهی نورونی در این فرآیند، پایداری اطلاعات را در حافظه تسهیل می‌کند.

نام‌های دیگر: Long-term potentiation

شناخت

تکالیف شناختی

Cognitive Tasks

فعالیت‌های ذهنی که مستلزم پردازش اطلاعات، تمرکز، حافظه یا استدلال هستند. این تکالیف شامل فرآیندهایی می‌شوند که برای یادگیری، حل مسئله و تصمیم‌گیری ضروری هستند.

نام‌های دیگر: تکالیف شناختی

شناخت

تکنیک صندلی خالی

Empty chair technique

یک روش در روان‌درمانی تجربه‌محور است که در آن فرد با تصور حضور یک شخص یا بخشی از خود بر روی یک صندلی خالی، به گفتگو می‌پردازد. این تکنیک برای حل تعارضات درونی و تسهیل بیان احساسات سرکوب‌شده به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: تکنیک صندلی خالی

شناخت

تکنیک صندلی خالی

Empty Chair Technique

تکنیک صندلی خالی روشی تجربی در روان‌درمانی گشتالت است که در آن مراجع با صندلی خالی که نماد فرد یا بخشی از خود اوست گفت‌وگو می‌کند. این روش برای حل تعارضات درون‌فردی، بیان احساسات سرکوب‌شده و یکپارچه‌سازی جنبه‌های مختلف شخصیت به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: فن صندلی خالی

شناخت

تکنیک صندلی دوتایی

Two-chair technique

یکی از تکنیک‌های اصلی در درمان هیجان‌مدار و گشتالت‌درمانی است که برای حل تعارضات درونی استفاده می‌شود. مراجع با جابجایی بین دو صندلی، بخش‌های مختلف یا نظرات متضاد درونی خود را ایفا و بیان می‌کند. این فرآیند به یکپارچه‌سازی خود و کاهش تنش‌های درونی کمک شایانی می‌کند.

نام‌های دیگر: Two-chair technique

شناخت

تله‌های فکری

Thought traps

الگوهای تکرارشونده و خودکار از تفکر که فرد را در چرخه رفتارهای ناسازگار گرفتار می‌کنند. این تله‌ها معمولاً از تحریف‌های شناختی نشأت می‌گیرند و باعث می‌شوند فرد در موقعیت‌های مختلف، واکنش‌های افراطی یا غیرواقع‌بینانه نشان دهد.

نام‌های دیگر: تله‌های فکری

شناخت

تمرکز

Focus

توانایی روان‌شناختی برای هدایت توجه به یک محرک خاص و نادیده گرفتن عوامل مزاحم. تمرکز جزء اصلی توجه پایدار و عملکرد اجرایی مغز محسوب می‌شود. ضعف در تمرکز می‌تواند نشانه‌ای از خستگی، استرس یا اختلالاتی مانند نقص توجه باشد. بهبود تمرکز از طریق تکنیک‌های ذهن‌آگاهی و مدیریت محیط امکان‌پذیر است.

نام‌های دیگر: تمرکز

شناخت

تمرکز بر فرایند به‌جای محتوا

Process over Content

رویکردی که در آن توجه به نحوه شکل‌گیری و تکرار الگوهای فکری و رفتاری اولویت دارد، نه خودِ موضوع یا محتوای افکار. این نگاه به جای تغییر دادن موضوعات ذهنی، بر تغییر شیوه تعامل فرد با آن‌ها تمرکز می‌کند.

نام‌های دیگر: تمرکز بر فرایند به‌جای محتوا

شناخت

تمرین شناختی

Cognitive training

تمرین شناختی مجموعه‌ای از فعالیت‌های ساختاریافته است که برای تقویت فرآیندهای ذهنی مانند حافظه، توجه و حل مسئله طراحی شده است. این روش‌ها معمولاً برای بهبود عملکرد شناختی در افراد سالم یا کمک به جبران کاهش‌های مرتبط با سن به کار می‌روند. تمرینات می‌توانند شامل بازی‌های کامپیوتری یا تمرین‌های ذهنی باشند.

نام‌های دیگر: Cognitive training، cognitive training

شناخت

تمرین کاربردی

Applied practice

انجام فعالیت‌های هدفمند و عملی برای انتقال دانش نظری به مهارت‌های مهارتی در زندگی روزمره است. این تمرین‌ها با هدف تثبیت یادگیری و بهبود عملکرد در موقعیت‌های واقعی طراحی می‌شوند.

نام‌های دیگر: تمرین کاربردی

شناخت

تمیز محرک

Stimulus Discrimination

تمیز محرک توانایی فرد در تمایز بین محرک شرطی و سایر محرک‌های مشابه است به‌گونه‌ای که پاسخ فقط به محرک خاص داده شود. این فرآیند از طریق تقویت پاسخ به محرک هدف و عدم تقویت پاسخ به محرک‌های دیگر شکل می‌گیرد. تمیز محرک دقت و انطباق‌پذیری رفتار را در محیط افزایش می‌دهد.

نام‌های دیگر: تمیز محرک

شناخت

تنوع (سایبرنتیک)

Variety (cybernetics)

در نظریه سیستم‌ها و سایبرنتیک، تنوع به معنای تعداد حالات ممکن یا پیچیدگی داخلی یک سیستم است. قانون تنوع ضروری آشتابن بیان می‌کند که برای کنترل یک سیستم، سیستم کنترل‌کننده باید حداقل به اندازه همان سیستم، تنوع داشته باشد. این مفهوم در روان‌شناسی برای درک ظرفیت پردازش اطلاعات و انعطاف‌پذیری شناختی انسان کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: Variety (cybernetics)

شناخت

تنوع فرهنگی

Cultural diversity

تنوع فرهنگی به وجود گروه‌های مختلف با ارزش‌ها، باورها، هنجارها و سبک‌های زندگی متمایز در یک جامعه یا سازمان اشاره دارد. در روان‌شناسی، این مفهوم بر تأثیر متقابل فرهنگ‌های گوناگون بر هویت فردی و تعاملات اجتماعی تمرکز دارد. شناخت تنوع فرهنگی برای درک بهتر رفتارهای انسانی در جوامع چندفرهنگی ضروری است.

نام‌های دیگر: تنوع فرهنگی

شناخت

توان آماری

Statistical Power

توان آماری احتمال شناسایی یک اثر واقعی یا تفاوت معنادار در داده‌هاست، زمانی که چنین اثری در واقعیت وجود دارد. این شاخص نشان‌دهنده حساسیت آزمون آماری در جلوگیری از خطای نوع دوم (رد فرضیه صفر در حالی که نادرست است) می‌باشد. توان آماری بالا معمولاً با حجم نمونه بزرگ‌تر و اندازه اثر قوی‌تر مرتبط است.

نام‌های دیگر: توان آماری

شناخت

توانایی

ability

توانایی به ظرفیت ذاتی یا اکتسابی فرد برای انجام موفقیت‌آمیز یک کار یا عملکرد خاص اشاره دارد. این مفهوم در روان‌شناسی شناختی و شخصیت، به مهارت‌های ذهنی و جسمی گفته می‌شود که امکان رسیدن به اهداف را فراهم می‌کنند. توانایی‌ها معمولاً در برابر «استعداد» (که ذاتی‌تر است) و «مهارت» (که اکتسابی‌تر است) تعریف می‌شوند.

نام‌های دیگر: ability

شناخت

توانایی شناختی

Cognitive Ability

توانایی شناختی به ظرفیت ذهنی فرد برای پردازش اطلاعات، استدلال، حل مسئله و یادگیری اشاره دارد. این مفهوم شامل مهارت‌هایی مانند حافظه کاری، توجه، سرعت پردازش و تفکر انتقادی می‌شود. توانایی‌های شناختی پایه‌ای برای یادگیری مهارت‌های جدید و عملکرد موثر در محیط‌های پیچیده فراهم می‌کنند.

نام‌های دیگر: توانایی شناختی

شناخت

توجه

Attention

توجه فرآیند شناختی متمرکز کردن منابع پردازشی ذهن بر یک یا چند محرک خاص در میان سایر محرک‌های مزاحم است. این مکانیسم به فرد امکان می‌دهد تا بر اطلاعات مهم تمرکز کرده و از بار شناختی بیش‌ازحد جلوگیری کند. توجه می‌تواند انتخابی، تقسیم‌شده یا پایدار باشد و نقش کلیدی در یادگیری و ادراک ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: توجه

شناخت

توجه

attention

توجه فرآیند فعالانهٔ انتخاب و تمرکز بر محرک‌های خاص در محیط یا درون ذهن، در حالی که سایر محرک‌ها نادیده گرفته می‌شوند. این مکانیسم شناختی امکان پردازش عمیق‌تر اطلاعات منتخب را فراهم می‌آورد و نقش کلیدی در یادگیری و حافظه دارد. توجه می‌تواند پایدار، تقسیم‌شده یا انتخابی باشد و تحت تأثیر عوامل انگیزشی و شناختی قرار گیرد.

نام‌های دیگر: attention

شناخت

توجه انتخابی

selective attention

توانایی شناختی برای تمرکز بر محرک‌های خاص در محیط و نادیده گرفتن محرک‌های مزاحم و غیرضروری است. این فرآیند برای پردازش کارآمد اطلاعات در میان حجم بالای داده‌های محیطی ضروری است.

نام‌های دیگر: selective attention

شناخت

توجه مشترک

shared attention

توجه مشترک وضعیتی است که در آن دو یا چند فرد به طور آگاهانه بر یک شیء یا رویداد واحد تمرکز می‌کنند و می‌دانند که دیگران نیز به همان موضوع توجه دارند. این مکانیسم پایه‌ای برای ارتباطات اجتماعی، یادگیری و توسعه شناختی در انسان‌ها، به ویژه در دوران کودکی، محسوب می‌شود.

نام‌های دیگر: shared attention

شناخت

توهم

Hallucination

یک تجربه ادراکی است که بدون وجود محرک بیرونی واقعی، در ذهن فرد پدید می‌آید. این تجربه می‌تواند شامل دیدن، شنیدن، لمس کردن یا چشیدن چیزهایی باشد که در واقعیت وجود ندارند.

نام‌های دیگر: توهم

شناخت

توهم بویایی

Phantosmia

تجربهٔ ادراک بویایی بدون وجود محرک خارجی در محیط است. این پدیده می‌تواند به صورت بوی‌های ناخوشایند یا نامفهوم در فرد ظاهر شود و با توهمات حسی دیگر تفاوت دارد.

نام‌های دیگر: توهم بویایی

شناخت

توهم شنیداری

Auditory hallucination

ادراک شنیداری چیزی که در واقعیت وجود ندارد، مانند شنیدن صدا، موسیقی یا گفتار. این تجربه می‌تواند به صورت صداهای تک‌نفره یا گفتگوهای جمعی باشد و از نشانه‌های مهم در ارزیابی‌های روان‌پزشکی است.

نام‌های دیگر: توهم شنیداری

شناخت

توهم‌باوری

Delusion

یک باور نادرست و ثابت‌شده است که با شواهد متناقض یا بافت فرهنگی فرد سازگار نیست و با وجود استدلال‌های منطقی اصلاح نمی‌شود. این پدیده معمولاً در اختلالات روان‌پریشی مانند اسکیزوفرنی مشاهده می‌شود و شامل محتواهایی مانند تعقیب‌شوندگی یا برتری‌جویی کاذب است.

نام‌های دیگر: Delusion، delusions

شناخت

توهم‌ها و هذیان‌ها

Hallucinations and delusions

تجربیات ادراکی نادرست بدون وجود محرک بیرونی (توهم) و باورهای اشتباه و ثابت که با واقعیت همخوانی ندارند (هذیان). این دو پدیده از نشانه‌های اصلی اختلالات روان‌پریشی و برخی آسیب‌های شناختی محسوب می‌شوند.

نام‌های دیگر: توهم‌ها و هذیان‌ها

شناخت

توهم‌های بویایی

Olfactory hallucinations

تجربه ادراک بوی‌های خاص و غیرواقعی در نبود محرک بویایی خارجی است. این توهم‌ها معمولاً با بوهای ناخوشایند همراه هستند و می‌توانند نشانه‌ای از اختلالات عصبی یا روان‌شناختی باشند.

نام‌های دیگر: توهم‌های بویایی

شناخت

توهم‌های شنیداری

Auditory hallucinations

ادراک حسی بدون وجود محرک خارجی در محیط که در آن فرد صداهایی را می‌شنود که دیگران قادر به شنیدن آن‌ها نیستند. این پدیده می‌تواند شامل گفتار، صداهای محیطی یا موسیقی باشد.

نام‌های دیگر: توهم‌های شنیداری

شناخت

تیز کردن

Sharpening

تیز کردن یا تشدید، تمایل ناخودآگاه به برجسته‌سازی تفاوت‌ها و ویژگی‌های متمایزکننده در ادراک یا گزارش‌دهی است. این پدیده می‌تواند در یادآوری خاطرات یا ارزیابی‌های روان‌شناختی باعث سوگیری شود و جزئیات را اغراق‌آمیزتر از واقعیت نشان دهد.

نام‌های دیگر: Sharpening

شناخت