فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۲۹ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۱ از ۱

خاطرات

Memories

خاطرات بازمانده‌های شناختی و هیجانی تجربیات گذشته هستند که در حافظه ذخیره و بازیابی می‌شوند. این فرآیند شامل سه مرحله اصلی یعنی ثبت، ذخیره‌سازی و بازیابی اطلاعات است. خاطرات می‌توانند صریح (آگاهانه) یا ضمنی (ناخودآگاه) باشند و نقش کلیدی در هویت فردی و یادگیری ایفا می‌کنند.

نام‌های دیگر: خاطرات

شناخت

خاطره رویدادی

episodic memory

خاطره رویدادی نوعی حافظه صریح است که شامل به‌یادآوری تجربیات شخصی، موقعیت‌های زمانی-مکانی و جزئیات عینی یک رویداد خاص است. این حافظه به فرد امکان می‌دهد تا گذشته خود را به صورت داستانی بازسازی کند و نقش مهمی در هویت فردی ایفا می‌کند. آسیب به این سیستم معمولاً منجر به ناتوانی در به‌یادآوری وقایع شخصی می‌شود.

نام‌های دیگر: episodic memory

شناخت

خاطره‌ی رویدادی

episodic memory

نوعی از حافظه بلندمدت که شامل بازخوانی تجربیات شخصی و وقایع خاص زندگی فرد است. این حافظه به فرد اجازه می‌دهد تا رویدادهای گذشته را در بافت زمانی و مکانی مشخص بازسازی کند.

نام‌های دیگر: خاطره‌ی رویدادی

شناخت

خطای سیستماتیک

Systematic error

خطای سیستماتیک یا سوگیری، انحراف تکرارشونده و قابل پیش‌بینی از مقدار واقعی است که ناشی از نقص در ابزار اندازه‌گیری یا روش پژوهش است. برخلاف خطای تصادفی، این خطا با افزایش نمونه کاهش نمی‌یابد و می‌تواند روایی پژوهش را تهدید کند. شناسایی و کنترل آن برای اطمینان از دقت نتایج علمی حیاتی است.

نام‌های دیگر: Systematic error

شناخت

خلاصه‌سازی

Summarization

خلاصه‌سازی فرآیند گردآوری و بیان مجدد نکات کلیدی یک گفتگو یا متن است. در روان‌شناسی، این تکنیک به درمانگر کمک می‌کند تا درک خود را از گفته‌های مراجع تأیید کند و مسیر گفتگو را مشخص نماید. این کار به سازماندهی اطلاعات و ایجاد انسجام در فرآیند درمان یا یادگیری کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: خلاصه‌سازی

شناخت

خلاقیت

Creativity

خلاقیت توانایی تولید ایده‌ها، راه‌حل‌ها یا محصولات جدید، اصیل و متناسب با زمینه است. این مفهوم فراتر از هنر است و در حل مسئله، نوآوری و تطبیق با شرایط جدید کاربرد دارد. خلاقیت معمولاً شامل ترکیب عناصر شناخته‌شده به شیوه‌ای غیرمعمول و کارآمد است.

نام‌های دیگر: خلاقیت

شناخت

خلاقیت

creativity

خلاقیت توانایی تولید ایده‌ها، راه‌حل‌ها یا محصولات جدید، اصیل و ارزشمند است. این ویژگی شناختی فراتر از نوآوری صرف رفته و شامل کاربرد عملی و سازندهٔ تفکر واگرا می‌شود. خلاقیت در حل مسائل پیچیده و سازگاری با تغییرات محیطی نقش حیاتی دارد و تحت تأثیر عوامل شناختی و انگیزشی قرار می‌گیرد.

نام‌های دیگر: creativity، Creativity

شناخت

خوانایی

Readability

شاخصی است که میزان سهولت درک و خواندن یک متن را می‌سنجد. این مفهوم به ویژگی‌های ساختاری متن مانند پیچیدگی واژگان و طول جملات بستگی دارد و بر میزان توانایی مخاطب در دریافت معنا اثر می‌گذارد.

نام‌های دیگر: Readability، readability

شناخت

خوانایی

Legibility

میزان و کیفیت وضوح نوشته یا علائم به‌گونه‌ای که برای خواننده قابل تشخیص و درک باشد. در حوزه‌های روان‌شناختی و شناختی، این مفهوم به سهولت پردازش بصری و بازشناسی نمادها اشاره دارد.

نام‌های دیگر: Legibility

شناخت

خواندن

reading

فرآیند شناختی دریافت، رمزگشایی و درک علائم نوشتاری برای استخراج معنا. این فعالیت شامل تعامل میان پردازش‌های بصری و زبانی است که منجر به فهم متن می‌شود.

نام‌های دیگر: reading

شناخت

خواندن (فرایند)

Reading (process)

خواندن یک فرایند شناختی پیچیده است که در آن فرد نمادهای نوشتاری را رمزگشایی کرده و معنای آن‌ها را درک می‌کند. این فرایند شامل مهارت‌های دیداری، زبانی و توجه است که به‌صورت هماهنگ برای تفسیر متن عمل می‌کنند. اختلالات در هر یک از این زیرمجموعه‌ها می‌تواند منجر به دشواری در یادگیری و عملکرد تحصیلی شود.

نام‌های دیگر: Reading (process)

شناخت

خودآگاهی

Self-awareness

توانایی بازشناسی ویژگی‌های درونی، حالات هیجانی و الگوهای فکری خویشتن است. این فرآیند به فرد کمک می‌کند تا بر وضعیت روانی و رفتاری خود نظارت داشته باشد.

نام‌های دیگر: خودآگاهی

شناخت

خودارزیابی

self-rating

فرآیندی که در آن فرد ویژگی‌ها، توانمندی‌ها یا وضعیت روانی خود را مورد سنجش و قضاوت قرار می‌دهد. این روش اغلب در ابزارهای خودگزارش‌دهی برای ارزیابی سطح علائم یا ویژگی‌های شخصیتی استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: self-rating

شناخت

خودانتقادی

Self-criticism

یک فرآیند شناختی و عاطفی که در آن فرد با نگاهی سخت‌گیرانه و منفی به ویژگی‌ها، عملکردها یا اشتباهات خود می‌نگرد. این رویکرد می‌تواند منجر به کاهش عزت‌نفس و افزایش استرس‌های روانی شود.

نام‌های دیگر: خودانتقادی

شناخت

خودبازاندیشی

self-reflection

فرآیندی آگاهانه و نظام‌مند که در آن فرد به بررسی تجربیات، افکار و احساسات درونی خود می‌پردازد تا معنای عمیق‌تری از آن‌ها بیابد. این فرآیند با تأمل انتقادی همراه است و به رشد شخصی و خودآگاهی کمک می‌کند. خودبازاندیشی می‌تواند منجر به تغییرات مثبت در نگرش‌ها و رفتارها شود.

نام‌های دیگر: خودبازاندیشی

شناخت

خودپژوهی

self-study

خودپژوهشی رویکردی پژوهشی است که در آن فرد پژوهشگر، خود را به عنوان موضوع اصلی مطالعه قرار می‌دهد. این روش معمولاً در حوزهٔ توسعهٔ حرفه‌ای معلمان و روان‌شناسان کاربرد دارد تا با بازتاب بر تجربیات شغلی خود، بینش عمیق‌تری کسب کنند. خودپژوهشی ترکیبی از تجربهٔ شخصی و تحلیل نظام‌مند است.

نام‌های دیگر: self-study

شناخت

خودپنداره

self-concept

مجموعه‌ای از باورها، افکار و تصوراتی است که فرد درباره خود دارد و شامل ارزیابی‌های شناختی از ویژگی‌ها، توانایی‌ها و ارزش‌های شخصی است. خودپنداره به عنوان ساختاری شناختی عمل می‌کند که نحوه درک فرد از هویت و جایگاه خود در جهان را شکل می‌دهد. این مفهوم نقش کلیدی در تنظیم هیجانی، انگیزه و سازگاری اجتماعی ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: self-concept

شناخت

خودتنظیمی

Self-regulation

خودتنظیمی به فرآیند فعال و مستمری اطلاق می‌شود که طی آن فرد افکار، هیجانات و رفتارهای خود را برای دستیابی به اهداف شخصی یا سازگاری با محیط مدیریت می‌کند. این مفهوم شامل نظارت بر عملکرد خود، ارزیابی پیشرفت و اعمال اصلاحات لازم در رفتار است. در روان‌شناسی، خودتنظیمی نقش کلیدی در کنترل تکانه، مدیریت استرس و یادگیری مؤثر ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: خودتنظیمی

شناخت

خودشناسی

Self-knowledge

خودشناسی فرآیند آگاهی عمیق فرد از ویژگی‌های روانی، انگیزه‌ها، ارزش‌ها و الگوهای رفتاری خود است. این مفهوم در روان‌شناسی به عنوان پایه‌ای برای رشد شخصی و تنظیم هیجانی در نظر گرفته می‌شود. دستیابی به خودشناسی منجر به تصمیم‌گیری‌های آگاهانه‌تر و سازگاری بهتر با محیط می‌گردد.

نام‌های دیگر: خودشناسی

شناخت

خودفریبی

self-deception

فرآیندی که در آن فرد به طور ناخودآگاه خود را نسبت به حقایق یا باورهای واقعی‌اش گمراه می‌کند. این حالت برای محافظت از خودارزش یا اجتناب از مواجهه با تناقض‌های شناختی به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: self-deception

شناخت

خودکارآمدی

self-efficacy

خودکارآمدی به باور فرد نسبت به توانایی‌های خود در سازماندهی و انجام اقدامات لازم جهت انجام موفق یک تکلیف یا رسیدن به هدفی مشخص است. این باور بر انتخاب تکلیف، میزان تلاش و پایداری فرد در برابر دشواری‌ها اثر می‌گذارد.

نام‌های دیگر: خودکارآمدی، self-efficacy، Self-efficacy

شناخت

خودکارسازی

Automation

فرآیندی که در آن وظایف یا عملکردهای خاصی بدون دخالت مستقیم و پیوستهٔ انسان، توسط ماشین‌آلات یا نرم‌افزارها انجام می‌شود. در روان‌شناسی و علوم شناختی، این مفهوم گاه به رفتارهای عادی‌شده و بدون تفکر آگاهانه نیز اطلاق می‌گردد. خودکارسازی می‌تواند باعث افزایش کارایی شود، اما ممکن است منجر به کاهش توجه و آگاهی فرد نسبت به محیط گردد.

نام‌های دیگر: Automation، automation

شناخت

خودکاری

automaticity

توانایی انجام فعالیت‌ها یا فرآیندهای شناختی بدون نیاز به تلاش آگاهانه و کنترل ارادی. این ویژگی زمانی رخ می‌دهد که یک مهارت یا پاسخ از طریق تمرین و تکرار، به بخشی خودکار از سیستم رفتاری تبدیل شود.

نام‌های دیگر: automaticity، Automaticity

شناخت

خودکاوی

Self-exploration

فرآیند بازاندیشی و بررسی آگاهانه الگوهای فکری، احساسات و تجربیات شخصی برای دستیابی به خودشناسی بیشتر. این فعالیت می‌تواند بخشی از فرآیند رشد فردی یا مداخلات روان‌شناختی باشد.

نام‌های دیگر: خودکاوی

شناخت

خودگویی منفی

negative self-talk

مجموعه‌ای از افکار و گفتگوی‌های درونی که فرد با لحنی انتقادی، تحقیرآمیز یا ناامیدکننده خطاب به خود انجام می‌دهد. این الگوهای فکری می‌تواند منجر به کاهش عزت‌نفس و تضعیف سلامت روان شود.

نام‌های دیگر: خودگویی منفی

شناخت

خودمدیریتی

self-management

خودمدیریتی به توانایی فرد در تنظیم و کنترل افکار، احساسات و رفتارهای خود جهت دستیابی به اهداف شخصی اشاره دارد. این مهارت شامل برنامه‌ریزی، نظارت بر پیشرفت و تعدیل استراتژی‌ها در مواجهه با چالش‌هاست. خودمدیریتی نقش کلیدی در بهبود عملکرد تحصیلی، شغلی و سلامت روان ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: self-management

شناخت

خودمطالعه

Autoethnography

خودمطالعه روشی کیفی است که در آن پژوهشگر با استفاده از تجربیات شخصی و خودآگاهی، به تحلیل فرهنگ، جامعه یا پدیده‌های روان‌شناختی می‌پردازد. این روش مرزهای بین خودِ فرد و بافت اجتماعی را در هم می‌آمیزد تا بینش‌های عمیق‌تری ارائه دهد. در روان‌شناسی، خودمطالعه می‌تواند برای درک بهتر پویایی‌های درونی و تأثیر محیط بر خودشناسی به کار رود.

نام‌های دیگر: خودمطالعه

شناخت

خودمیان‌بینی

Egocentrism

وضعیت شناختی که در آن فرد قادر به درک دیدگاه‌ها یا احساسات دیگران نیست و تصور می‌کند جهان تنها از منظر او قابل درک است. این ویژگی معمولاً در مراحل خاصی از رشد شناختی مشاهده می‌شود.

نام‌های دیگر: خودمیان‌بینی

شناخت

خودنظارتی توجه

Self-monitoring attention

خودنظارتی توجه به فرآیندی اشاره دارد که در آن فرد میزان تمرکز و توجه خود را به صورت لحظه‌ای ارزیابی و ثبت می‌کند. این مهارت برای افزایش خودآگاهی و بهبود تنظیم شناختی در حین انجام تکالیف یا فعالیت‌ها به کار می‌رود. این روش اغلب در مداخلات آموزشی و درمانی برای تقویت تمرکز استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: self-monitoring attention

شناخت