فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۳۲ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۱ از ۱

داربست‌بندی هیجانی

emotional scaffolding

فرآیندی حمایتی است که در آن فردی باتجربه‌تر، به کودک یا یادگیرنده کمک می‌کند تا هیجانات خود را شناسایی، درک و تنظیم کند. این مفهوم با الهام از نظریه داربست‌بندی شناختی، بر ایجاد ساختارهای امن برای پردازش تجربه‌های هیجانی تأکید دارد. هدف نهایی، توانمندسازی فرد برای مدیریت مستقل هیجانات در غیاب حمایتگر خارجی است.

نام‌های دیگر: emotional scaffolding

شناخت

داستان‌گویی

Narrative

فرآیند ساخت و بازنمایی تجربیات زندگی در قالب روایت‌های منسجم است. در روان‌شناسی، داستان‌گویی به فرد کمک می‌کند تا معنای زندگی خود را بازسازی کرده و هویت شخصی‌اش را شکل دهد.

نام‌های دیگر: داستان‌گویی

شناخت

دانش

Knowledge

دانش به باورها، اطلاعات و مهارت‌هایی اطلاق می‌شود که از طریق تجربه یا آموزش کسب شده‌اند. در روان‌شناسی شناختی، دانش به صورت ساختارهای ذهنی ذخیره می‌شود. این مفهوم پایهٔ یادگیری و تصمیم‌گیری‌های انسانی را تشکیل می‌دهد.

نام‌های دیگر: knowledge

شناخت

درک

Perception

درک فرآیند فعال ذهنی است که طی آن اطلاعات حسی سازمان‌دهی، تفسیر و معنا می‌یابند. این فرآیند تنها ثبت منفعلانه محرک‌ها نیست، بلکه شامل ساختن تجربه‌ای معنادار از محیط بر اساس دانش پیشین و انتظارات فرد است. درک به ما امکان می‌دهد تا جهان پیرامون را به‌صورت یکپارچه و قابل فهم تجربه کنیم.

نام‌های دیگر: درک

شناخت

درک زبان طبیعی

Natural language understanding

درک زبان طبیعی فرآیندی است که در آن سیستم‌های هوشمند یا ذهن انسان، معنای پنهان در پشت عبارت‌های زبانی را تحلیل و تفسیر می‌کنند. این فراتر از تشخیص کلمات بوده و شامل درک نیت گوینده، زمینه موقعیتی و روابط منطقی جملات است. در روان‌شناسی، این مفهوم به بررسی چگونگی پردازش معنا توسط مغز در حین گفتگو اشاره دارد.

نام‌های دیگر: Natural language understanding

شناخت

درک مطلب

reading comprehension

فرآیند فعال و پیچیده‌ای است که در آن خواننده با تعامل با متن، معنا را استخراج کرده و اطلاعات جدید را با دانش پیشین خود پیوند می‌دهد. این توانایی مستلزم استفاده از راهبردهای شناختی برای بازسازی مفهوم متن است.

نام‌های دیگر: reading comprehension، Reading comprehension

شناخت

درک مطلب

reading comprehension

توانایی خواننده در بازسازی معنا و فهم مفاهیم موجود در یک متن از طریق تعامل فعال با نویسنده و محتوا. این فرآیند شامل استخراج اطلاعات صریح و استنباط مفاهیم ضمنی است.

نام‌های دیگر: درک مطلب

شناخت

درمان آدلری

Adlerian therapy

درمان آدلری رویکردی روان‌درمانی است که بر اساس نظریات آلفرد آدلر شکل گرفته و بر حس تعلق اجتماعی، انگیزه پیشرفت و سبک زندگی فرد تأکید دارد. این روش با هدف اصلاح باورهای ناکارآمد و تقویت همکاری اجتماعی، به فرد کمک می‌کند تا احساس کم‌برابری خود را مدیریت کند. درمانگر در این رویکرد نقش همکار و الگوی اجتماعی را ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: درمان آدلری

شناخت

درمان روان‌پویشی

Psychodynamic Therapy

رویکردی در روان‌درمانی است که بر بررسی فرآیندهای ناخودآگاه، انگیزه‌های پنهان و تجربیات گذشته تمرکز دارد. این درمان با هدف افزایش بینش نسبت به تعارضات درونی و تأثیر آن‌ها بر رفتار و احساسات فعلی انجام می‌شود.

نام‌های دیگر: درمان روان‌پویشی

شناخت

درمان شناختی

Cognitive Therapy

رویکردی در روان‌شناسی که بر شناسایی و اصلاح الگوهای فکری ناکارآمد و تحریف‌های شناختی تمرکز دارد. این روش با تغییر ساختار باورهای فرد، به اصلاح احساسات و رفتارهای او کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: درمان شناختی

شناخت

درمان شناختی

cognitive therapy

درمان شناختی رویکردی روان‌درمانی ساختاریافته است که بر شناسایی و اصلاح الگوهای فکری ناکارآمد و باورهای ناسازگار تمرکز دارد. این روش به افراد کمک می‌کند تا با تغییر تفسیرهای خود از رویدادها، علائم هیجانی و رفتاری خود را بهبود بخشند. درمان شناختی معمولاً کوتاه‌مدت است و بر مهارت‌های حل مسئله و تنظیم هیجان تأکید دارد.

نام‌های دیگر: cognitive therapy، Cognitive therapy

شناخت

درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی

MBCT

رویکردی ترکیبی که اصول درمان شناختی-رفتاری را با تمرینات ذهن‌آگاهی ادغام می‌کند. هدف این روش، تغییر رابطه فرد با افکار و احساسات خود برای پیشگیری از بازگشت الگوهای منفی فکری است.

نام‌های دیگر: MBCT

شناخت

درمان شناختی-رفتاری

Cognitive behavioral therapy (CBT)

یک رویکرد درمانی روان‌شناختی است که بر ارتباط متقابل میان افکار، احساسات و رفتارها تمرکز دارد. این روش با شناسایی و اصلاح الگوهای فکری ناکارآمد، به تغییر رفتارهای ناسازگار کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Cognitive behavioral therapy (CBT)

شناخت

درمان شناختی-رفتاری عقلانی

REBT

یک رویکرد روان‌درمانی از خانواده درمان‌های شناختی است که بر شناسایی و اصلاح باورهای غیرعقلانی و ناکارآمد تأکید دارد. این روش بر این اصل استوار است که مشکلات هیجانی ناشی از تفسیرهای نادرست فرد از رویدادها است.

نام‌های دیگر: REBT

شناخت

درمان عقلانی ـ هیجانی ـ رفتاری

Rational Emotive Behavior Therapy

یک رویکرد روان‌درمانی کوتاه‌مدت و فعال است که بر ارتباط میان افکار، احساسات و رفتارها تمرکز دارد. این روش با هدف شناسایی و تغییر باورهای غیرمنطقی و ناکارآمد، به فرد کمک می‌کند تا واکنش‌های هیجانی و رفتاری سازگارانه‌تری نسبت به موقعیت‌ها اتخاذ کند.

نام‌های دیگر: درمان عقلانی ـ هیجانی ـ رفتاری

شناخت

درمان عقلانی-هیجانی-رفتاری

Rational Emotive Behavior Therapy

یک رویکرد روان‌درمانی شناختی-رفتاری است که بر شناسایی و اصلاح باورهای غیرعقلانی تأکید دارد. این روش با تغییر الگوهای فکری ناکارآمد، به تعدیل هیجانات و اصلاح رفتارهای ناسازگار کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: درمان عقلانی هیجانی رفتاری

شناخت

درمان فراشناختی

metacognitive therapy

یک رویکرد درمانی است که به جای تمرکز بر محتوای افکار، بر فرآیندهای فکری و باورهای فرد درباره خودِ تفکر تمرکز می‌کند. این درمان با هدف تغییر الگوهای پردازش اطلاعات و مدیریت استراتژی‌های شناختی برای کاهش علائم روان‌شناختی انجام می‌شود.

نام‌های دیگر: metacognitive therapy

شناخت

درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد

ACT

یک رویکرد در روان‌درمانی مبتنی بر ذهن‌آگاهی است که بر افزایش انعطاف‌پذیری روان‌شناختی تمرکز دارد. این روش به فرد کمک می‌کند تا با ارزش‌های خود همسو شده و به‌جای مبارزه با تجربیات ناخوشایند، با آن‌ها به‌ شکلی سازنده برخورد کند.

نام‌های دیگر: ACT

شناخت

درونی‌سازی

internalization

فرآیندی که طی آن فرد ارزش‌ها، باورها، هنجارها یا تجربیات محیطی را به بخشی از ساختار روانی و نظام فکری خود تبدیل می‌کند. این پدیده می‌تواند هم در جهت سازگاری و هم در جهت پذیرش الگوهای آسیب‌زا باشد.

نام‌های دیگر: درونی‌سازی

شناخت

دستور زبان

Grammar

مجموعه‌ای از قواعد و اصول که ساختار جملات و نحوه ترکیب کلمات را در یک زبان مشخص تعیین می‌کند. مهارت در دستور زبان برای سازمان‌دهی افکار و برقراری ارتباط زبانی دقیق و مؤثر ضروری است.

نام‌های دیگر: Grammar

شناخت

دستور زبان زایا

Generative grammar

نظریه‌ای در زبان‌شناسی که بر توانایی ذهن برای تولید جملات بی‌شمار و جدید بر اساس مجموعه‌ای از قواعد محدود تأکید دارد. این مفهوم در روان‌شناسی شناختی برای درک ساختارهای ذهنی و فرآیندهای یادگیری زبان بسیار حائز اهمیت است.

نام‌های دیگر: Generative grammar

شناخت

دقت

Precision

دقت در پژوهش به معنای نزدیکی نتایج تکرارشونده به یکدیگر و میزان جزئیات یا باریکی فاصله اطمینان است. این مفهوم با صحت (Accuracy) که نشان‌دهنده نزدیکی به مقدار واقعی است، متفاوت می‌باشد. دقت بالا معمولاً با کاهش خطای تصادفی و استفاده از ابزارهای سنجش استاندارد همراه است.

نام‌های دیگر: دقت

شناخت

دقت

precision

نشان‌دهنده میزان نزدیکی نتایج تکرارشونده به یکدیگر و پراکندگی کم داده‌ها در یک برآورد آماری است. در پژوهش‌های روان‌شناسی، دقت بالا به معنای فاصله اطمینان باریک‌تر و وابستگی کمتر به شانس است. این مفهوم با روایی متفاوت بوده و بر ثبات و جزئی‌نگری اندازه‌گیری‌ها تمرکز دارد.

نام‌های دیگر: precision

شناخت

دلیریوم و اختلالات عصبی‌شناختی

Delirium and neurocognitive disorders

دسته‌بندی بالینی که شامل وضعیت‌های حاد کاهش آگاهی (دلیریوم) و اختلالات مزمن و پیش‌رونده شناختی می‌شود. این حوزه بر بررسی تغییرات عملکردی مغز در پاسخ به عوامل بیماری یا فرسایش عصبی تمرکز دارد.

نام‌های دیگر: دلیریوم و اختلالات عصبی شناختی

شناخت

دمانس

dementia

دمانس یا زوال عقل، گروهی از علائم است که با کاهش شدید حافظه و سایر توانایی‌های فکری همراه است و این کاهش آنقدر پیشرفت می‌کند که کارهای روزمره را مختل می‌سازد. این سندرم می‌تواند بر رفتار، خلق‌وخو و توانایی ارتباطی فرد تأثیر بگذارد. دمانس یک بیماری مستقل نیست، بلکه نشان‌دهنده‌ی آسیب‌های عصبی زمینه‌ای مانند بیماری آلزایمر است.

نام‌های دیگر: dementia، Dementia

شناخت

دموکراسی

Democracy

دموکراسی نظامی سیاسی و اجتماعی است که در آن قدرت متعلق به مردم بوده و از طریق مشارکت مستقیم یا نمایندگان منتخب اعمال می‌شود. اصول کلیدی آن شامل حاکمیت قانون، برابری شهروندان و تضمین آزادی‌های بنیادین است. از دیدگاه روان‌شناسی، دموکراسی بستری برای رشد خودمختاری و هویت اجتماعی فراهم می‌آورد.

نام‌های دیگر: دموکراسی

شناخت

دوره زمانی

Term (time)

در روان‌شناسی، درک زمان و درک شهودی از گذشت دوره‌های زمانی، بخشی از ادراک و شناخت است. این مفهوم به نحوه تجربه ذهنی طولانی‌تر یا کوتاه‌تر شدن زمان در شرایط مختلف هیجانی یا شناختی اشاره دارد. درک صحیح از دوره‌های زمانی برای برنامه‌ریزی، صبر و تنظیم هیجانی ضروری است.

نام‌های دیگر: Term (time)

شناخت

دوگانگی دکارتی

Cartesian dualism

این اصطلاح به شکل خاصی از دوگانه‌انگاری اشاره دارد که توسط رنه دکارت مطرح شد و ذهن را غیرمادی و بدن را مادی می‌داند. این دیدگاه مسئله تعامل میان این دو حوزه را به چالش می‌کشد. در روان‌شناسی معاصر، اگرچه پذیرش کامل آن محدود است، اما برای بحث درباره ماهیت آگاهی و خودآگاهی مورد استناد قرار می‌گیرد.

نام‌های دیگر: دوگانگی دکارتی

شناخت

دوگانگی‌نظری

ambivalence

دوگانگی‌نظری یا ابهام‌نگری به وضعیت روان‌شناختی اشاره دارد که در آن فرد هم‌زمان احساسات، افکار یا تمایلات متضاد نسبت به یک موضوع یا رفتار خاص دارد. در روان‌شناسی، این حالت اغلب به عنوان مانعی برای تغییر رفتار دیده می‌شود، زیرا فرد بین مزایا و معایب یک گزینه گیر کرده است. درک و حل این دوگانگی بخشی مهم از فرآیند تصمیم‌گیری و درمان است.

نام‌های دیگر: ambivalence، Ambivalence

شناخت

دوگانه‌انگاری

Dualism

دوگانه‌انگاری نظریه‌ای فلسفی است که ذهن و بدن را دو موجودیت کاملاً مجزا و مستقل از هم می‌داند. در روان‌شناسی، این دیدگاه با رویکردهای عصب‌روان‌شناسی که بر یکپارچگی مغز و روان تأکید دارند، در تقابل است. با این حال، درک این مفهوم برای تحلیل تاریخی نظریه‌های روان‌شناختی ضروری است.

نام‌های دیگر: دوگانه‌انگاری

شناخت

دیدپذیری

Visibility

دیدپذیری به میزان آشکارسازی، شفافیت یا در دسترس بودن اطلاعات، رفتار یا وضعیت روان‌شناختی یک فرد اشاره دارد. در تعاملات اجتماعی، دیدپذیری بالا می‌تواند بر قضاوت‌های دیگران و سطح اضطراب اجتماعی تأثیر بگذارد. همچنین در پژوهش‌ها، به معنای قابلیت مشاهده و اندازه‌گیری مستقیم متغیرهای مورد نظر است.

نام‌های دیگر: Visibility، visibility

شناخت

دیدگاه مراجع

client's perspective

نحوه نگاه و تفسیر مراجع نسبت به مسائل شخصی، خود و جهان پیرامون خود. درک این دیدگاه برای درک معنای تجربه‌های فردی و ایجاد همدلی در فرآیند درمان ضروری است.

نام‌های دیگر: دیدگاه مراجع

شناخت