فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۳۹ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۱ از ۱

ناباوری به خدا

Atheism

ناباوری به خدا یا الحاد، عدم باور به وجود خالق یا نیروهای متعالی را بیان می‌کند. در روان‌شناسی، این موضوع معمولاً در بستر بررسی هویت مذهبی، تعارضات ارزشی و سازگاری اجتماعی مطالعه می‌شود. ناباوری می‌تواند تحت تأثیر عوامل شناختی، تربیتی و تجربیات شخصی شکل گیرد و بر جهان‌بینی فرد تأثیر بگذارد.

نام‌های دیگر: ناباوری به خدا

شناخت

ناتوانی یادگیری

Learning Disability

ناتوانی یادگیری یک اختلال عصبی-رشدی است که بر توانایی مغز در دریافت، پردازش، ذخیره و پاسخ‌دهی به اطلاعات تأثیر می‌گذارد. این شرایط با وجود هوش طبیعی یا بالاتر از متوسط و فرصت‌های آموزشی مناسب، منجر به دشواری در مهارت‌های کلیدی مانند خواندن، نوشتن، ریاضیات یا استدلال می‌شود. ناتوانی‌های یادگیری ذاتی هستند و با تلاش یا انگیزه بهبود نمی‌یابند، اما با مداخلات تخصصی قابل مدیریت‌اند.

نام‌های دیگر: ناتوانی یادگیری

شناخت

ناتوانی‌های ریاضی

math disabilities

اختلالات یادگیری خاص که فرد را در درک مفاهیم عددی، انجام محاسبات و حل مسائل ریاضی با دشواری مواجه می‌کند. این ناتوانی‌ها با توانایی‌های هوشی عمومی فرد متفاوت است.

نام‌های دیگر: math disabilities

شناخت

ناتوانی‌های یادگیری

learning disabilities

اختلالاتی در فرآیندهای شناختی که بر توانایی فرد در دریافت، پردازش، ذخیره یا بیان اطلاعات تأثیر می‌گذارند. این ناتوانی‌ها معمولاً با تفاوت در مهارت‌های پایه مانند خواندن، نوشتن یا محاسبات همراه است.

نام‌های دیگر: learning disabilities

شناخت

ناخودآگاه

Unconscious

ناخودآگاه به بخش وسیعی از فرآیندهای ذهنی اشاره دارد که از آگاهی مستقیم خارج هستند اما بر افکار، احساسات و رفتارها تأثیر می‌گذارند. این مفهوم شامل خاطرات سرکوب‌شده، غرایز و تمایلاتی است که فرد از آن‌ها بی‌خبر است. در روانکاوی، ناخودآگاه منبع اصلی انگیزه‌های رفتاری و منشاء بسیاری از اختلالات روانی دانسته می‌شود.

نام‌های دیگر: ناخودآگاه

شناخت

ناخودآگاه

unconscious

بخشی از روان که شامل افکار، خاطرات، انگیزه‌ها و تکانه‌هایی است که از دسترس آگاهی مستقیم خارج هستند. این بخش از روان بر الگوهای رفتاری و احساسی فرد تأثیرگذار بوده و در نظریات روان‌کاوی نقش محوری دارد.

نام‌های دیگر: unconscious، Unconscious

شناخت

ناخودآگاه

Subconscious

بخشی از ذهن که شامل فرآیندهای روانی، خاطرات و انگیزه‌هایی است که در سطح آگاهانه در دسترس نیستند. این سطح از ذهن بر رفتار و احساسات فرد تأثیرگذار است اما مستقیماً تجربه نمی‌شود.

نام‌های دیگر: Subconscious

شناخت

ناخودآگاه جمعی

Collective Unconscious

ناخودآگاه جمعی لایه‌ای از ناخودآگاه است که شامل خاطرات، تجربیات و الگوهای رفتاری مشترک و وراثتی تمام انسان‌هاست. این مفهوم توسط کارل گوستاو یونگ مطرح شد و پایه‌ای برای درک کهن‌الگوها و نمادهای جهانی در رویاها و اسطوره‌ها فراهم می‌کند. برخلاف ناخودآگاه فردی، این لایه ناشی از تجربیات شخصی نیست.

نام‌های دیگر: ناخودآگاه جمعی

شناخت

نارساخوانی

Dyslexia

نارساخوانی یک اختلال یادگیری عصبی-رشدی است که عمدتاً بر توانایی خواندن، نوشتن و املا تأثیر می‌گذارد. افراد مبتلا با وجود هوش طبیعی و فرصت‌های آموزشی مناسب، در پردازش آوایی و تشخیص کلمات مشکل دارند. این اختلال ماهیت مادام‌العمر دارد اما با مداخلات آموزشی مناسب قابل مدیریت است.

نام‌های دیگر: نارساخوانی

شناخت

ناهماهنگی شناختی

Cognitive Dissonance

وضعیت تنش یا ناراحتی روانی است که زمانی رخ می‌دهد که فرد با دو یا چند باور، نگرش یا ارزش متضاد به‌طور هم‌زمان روبرو شود. این ناهماهنگی باعث می‌شود فرد برای بازگرداندن تعادل، به تغییر باورها یا توجیه رفتارهای خود بپردازد.

نام‌های دیگر: ناهماهنگی شناختی

شناخت

ناهماهنگی شناختی

cognitive dissonance

وضعیت روانی ناشی از وجود تضاد میان دو یا چند باور، نگرش یا رفتار همزمان با یکدیگر. این ناهمسازی باعث ایجاد تنش روانی می‌شود که فرد برای کاهش آن تلاش می‌کند تا به انسجام ذهنی برسد.

نام‌های دیگر: cognitive dissonance، Cognitive dissonance

شناخت

نشانه حسی

Sensory cue

نشانه حسی محرکی در محیط است که از طریق یکی از حواس پنج‌گانه دریافت می‌شود و می‌تواند بر رفتار یا ادراک تأثیر بگذارد. این نشانه‌ها در یادگیری شرطی‌سازی و فرآیندهای شناختی نقش کلیدی دارند. تشخیص و تفسیر صحیح نشانه‌های حسی برای سازگاری با محیط ضروری است.

نام‌های دیگر: Sensory cue

شناخت

نشانه‌های شناختی

Cognitive symptoms

نشانه‌های شناختی به تغییرات در فرآیندهای ذهنی مانند توجه، حافظه، تمرکز و تصمیم‌گیری اشاره دارند که معمولاً در اختلالات روان‌شناختی مانند افسردگی یا اضطراب مشاهده می‌شوند. این نشانه‌ها می‌توانند بر عملکرد روزمره فرد تأثیر بگذارند و اغلب با سایر علائم هیجانی یا فیزیکی همراه هستند. شناسایی دقیق این نشانه‌ها برای تشخیص و درمان مناسب ضروری است.

نام‌های دیگر: نشانه‌های شناختی

شناخت

نشخوار فکری

Rumination

تکرار مداوم و ناخواستهٔ افکار، ایده‌ها یا خاطرات منفی در ذهن. این فرآیند ذهنی اغلب بر روی علل و پیامدهای ناراحتی تمرکز دارد و می‌تواند منجر به تداوم خلق افسرده شود.

نام‌های دیگر: نشخوار

شناخت

نظریه

theory

مجموعه‌ای از مفاهیم، تعاریف و گزاره‌های مرتبط که برای تبیین پدیده‌های روان‌شناختی به‌کار می‌روند. نظریه با ایجاد پیوند میان مشاهدات پراکنده، چارچوبی ساختارمند برای درک و پیش‌بینی رفتار و فرآیندهای ذهنی ارائه می‌دهد.

نام‌های دیگر: theory

شناخت

نظریه آزمون

Test theory

چارچوبی نظری برای درک و بهبود کیفیت ابزارهای سنجش روان‌شناختی است که بر رابطه بین نمرات مشاهده‌شده و ویژگی‌های واقعی فرد تمرکز دارد. این نظریه به ارزیابی روایی، پایایی و دقت سوالات یا آیتم‌های تست می‌پردازد. هدف اصلی آن اطمینان از این است که نمرات کسب‌شده بازتاب‌گر دقیق سازه‌های مورد اندازه‌گیری باشند.

نام‌های دیگر: نظریه آزمون

شناخت

نظریه استدلال‌ورزی

Argumentation theory

شاخه‌ای از مطالعه که به بررسی ساختار، فرآیند و منطق استدلال‌ها در تعاملات انسانی می‌پردازد. این نظریه به تحلیل چگونگی استفاده از زبان برای دفاع از دیدگاه‌ها و رسیدن به توافق یا تغییر باورها کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Argumentation theory

شناخت

نظریه اندازه‌گیری

Measurement theory

نظریه اندازه‌گیری چارچوبی ریاضی و منطقی برای تعریف و تحلیل مفاهیم اندازه‌گیری در روان‌شناسی است. این نظریه مشخص می‌کند که چگونه ویژگی‌های روان‌شناختی می‌توانند به اعداد نسبت داده شوند تا اطلاعات معتبری ارائه دهند. اصول آن شامل پایایی، روایی و مقیاس‌های اندازه‌گیری است.

نام‌های دیگر: نظریه اندازه‌گیری

شناخت

نظریه پاسخ به آیتم

Item response theory

رویکردی پیشرفته در روان‌سنجی است که احتمال پاسخ صحیح فرد به هر سوال را بر اساس سطح توانایی او و ویژگی‌های آن سوال مدل‌سازی می‌کند. برخلاف نظریه کلاسیک آزمون، این روش وابستگی نمرات به نمونه خاص یا مجموعه سوالات خاص را کاهش می‌دهد. این نظریه پایه و اساس آزمون‌های تطبیقی کامپیوتری و ساخت بانک‌های سوال استاندارد است.

نام‌های دیگر: Item response theory، item response theory

شناخت

نظریه رفتار برنامه‌ریزی‌شده

Theory of planned behavior

یک نظریه در روان‌شناسی اجتماعی است که بیان می‌کند قصد انجام یک رفتار، محصول نگرش فرد، هنجارهای ذهنی و کنترل ادراک‌شده بر آن رفتار است. این مدل به پیش‌بینی رفتارهای انسانی بر اساس عوامل شناختی و اجتماعی می‌پردازد.

نام‌های دیگر: Theory of planned behavior، theory of planned behavior

شناخت

نظریه شناختی-اجتماعی

Social cognitive theory

رویکردی که بر یادگیری از طریق مشاهده و مدل‌سازی در یک بافت اجتماعی تأکید دارد. این نظریه بر تعامل متقابل میان عوامل شناختی، رفتاری و محیطی برای شکل‌گیری یادگیری و شخصیت تمرکز می‌کند.

نام‌های دیگر: Social cognitive theory، social cognitive theory

شناخت

نظریه کنترل-ارزش

control-value theory

نظریه کنترل-ارزش چارچوبی روان‌شناختی است که چگونگی شکل‌گیری هیجانات دستاورد را در موقعیت‌های آموزشی توضیح می‌دهد. بر اساس این نظریه، هیجانات از ارزیابی فرد از میزان کنترل خود بر رویدادها و ارزشی که برای آن‌ها قائل است، ناشی می‌شوند. این مدل رابطه پیچیده‌ای میان باورهای خودکارآمدی، ارزش تکلیف و پاسخ‌های هیجانی را تبیین می‌کند.

نام‌های دیگر: control-value theory، control–value theory

شناخت

نظریه هوش موفق

successful intelligence theory

رویکردی نظری که هوش را فراتر از توانایی‌های آکادمیک سنتی تعریف می‌کند. این نظریه بر تعامل میان توانایی‌های تحلیلی، خلاقانه و عملی برای موفقیت در بافت‌های فرهنگی مختلف تمرکز دارد.

نام‌های دیگر: نظریه‌ی هوش موفق

شناخت

نظریه‌های روان‌شناسی

Psychological theories

نظریه‌های روان‌شناسی مجموعه‌ای از ایده‌ها و مدل‌های منسجم هستند که برای تبیین مکانیسم‌های ذهنی، هیجانی و رفتاری انسان توسعه یافته‌اند. این چارچوب‌های فکری با ارائهٔ فرضیه‌های قابل آزمون، به پژوهشگران کمک می‌کنند تا پدیده‌های پیچیدهٔ انسانی را به‌صورت سیستماتیک مطالعه و تفسیر کنند.

نام‌های دیگر: نظریه‌های روانشناسی، نظریه‌های روان‌شناسی

شناخت

نظریه‌های روان‌کاوی

Psychoanalytic theories

نظریه‌های روان‌کاوی مجموعه‌ای از دیدگاه‌های روان‌شناسی هستند که بر نقش ناخودآگاه، تعارضات درونی و تجربیات دوران کودکی در شکل‌گیری شخصیت تأکید دارند. این مکتب که توسط زیگموند فروید پایه‌گذاری شد، مکانیسم‌های دفاعی و پویایی‌های روانی را بررسی می‌کند. نظریه‌پردازان بعدی مانند یونگ و آدلر نیز با افزودن ابعاد اجتماعی و معنوی، این چارچوب را گسترش دادند.

نام‌های دیگر: نظریه‌های روان‌کاوی

شناخت

نظریه‌ی کنترل-ارزش

Control-value theory

نظریه‌ای در روان‌شناسی آموزشی که بیان می‌کند هیجانات یادگیری بر اساس ادراک فرد از میزان کنترل خود بر فعالیت‌های آموزشی و ارزش درونی آن‌ها شکل می‌گیرد. این نظریه پیوند میان هیجان و انگیزش را تبیین می‌کند.

نام‌های دیگر: نظریه‌ی کنترل-ارزش

شناخت

نقص توجه

Inattention

نقص توجه به دشواری در حفظ تمرکز، سازماندهی وظایف و توجه به جزئیات اشاره دارد. این ویژگی اغلب با بی‌حوصلگی و فراموشی در فعالیت‌های روزمره همراه است و یکی از علائم کلیدی اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی محسوب می‌شود. این وضعیت می‌تواند عملکرد تحصیلی و شغلی فرد را تحت تأثیر قرار دهد.

نام‌های دیگر: نقص توجه

شناخت

نگارش حرفه‌ای

Professional writing

نگارش حرفه‌ای به شیوه‌ای از بیان کتبی اطلاق می‌شود که برای ارتباطات در محیط‌های کاری، سازمانی یا تخصصی طراحی شده است. این نوع نگارش بر وضوح، ایجاز، لحن مناسب و ساختار منطقی تأکید دارد تا پیام به بهترین شکل به مخاطب هدف منتقل شود. در روان‌شناسی شناختی، این مهارت نشان‌دهنده توانایی تنظیم سبک زبانی بر اساس زمینه اجتماعی و نیازهای ارتباطی است.

نام‌های دیگر: Professional writing

شناخت

نگرش به مدرسه

Attitude toward school

نگرش به مدرسه به ارزیابی‌ها، باورها و تمایلات عاطفی فرد نسبت به محیط آموزشی، معلمان و همسالان اشاره دارد. این سازه شامل ابعاد شناختی، هیجانی و رفتاری است که بر انگیزش تحصیلی و سازگاری دانش‌آموزان تأثیر می‌گذارد. نگرش مثبت معمولاً با مشارکت بیشتر و عملکرد بهتر همراه است، در حالی که نگرش منفی می‌تواند منجر به اجتناب از مدرسه شود.

نام‌های دیگر: نگرش به مدرسه

شناخت

نمایش بالینی

clinical demonstration

نمایش بالینی به ارائه عملی تکنیک‌ها یا مفاهیم روان‌شناختی در حضور مراجع یا دانشجویان اشاره دارد. این روش برای آموزش مهارت‌های بالینی و درک بهتر پویایی‌های درمانی استفاده می‌شود. نمایش بالینی معمولاً با توضیحات تحلیلی همراه است.

نام‌های دیگر: clinical demonstration

شناخت

نمره‌گذاری

scoring

نمره‌گذاری فرآیند تبدیل پاسخ‌های خام آزمودنی به نمرات تفسیرپذیر بر اساس راهنمای استاندارد آزمون است. این مرحله شامل جمع‌بندی پاسخ‌ها، تطبیق با کلید نمرات و گاهی تبدیل به نمرات معیار یا استاندارد می‌شود. دقت در نمره‌گذاری برای حفظ روایی و پایایی نتایج سنجش حیاتی است.

نام‌های دیگر: scoring

شناخت

نمونه (ماده)

Sample (material)

در پژوهش‌های روان‌شناسی، نمونه به زیرمجموعه‌ای از جامعه آماری گفته می‌شود که برای بررسی و تعمیم یافته‌ها انتخاب می‌گردد. این گروه باید از نظر ویژگی‌های کلیدی، نماینده‌ای دقیق از کل جامعه هدف باشد تا اعتبار خارجی پژوهش حفظ شود. انتخاب روشمند نمونه‌ها، سوگیری‌ها را کاهش داده و امکان استنتاج علمی دقیق‌تری را فراهم می‌آورد.

نام‌های دیگر: Sample (material)

شناخت

نمونه‌گیری

Sampling

نمونه‌گیری فرآیند انتخاب زیرمجموعه‌ای از افراد یا رویدادها از یک جامعه آماری بزرگ‌تر برای بررسی و تحلیل است. در پژوهش‌های روان‌شناسی، روش نمونه‌گیری تعیین می‌کند که آیا یافته‌ها قابل تعمیم به کل جامعه هستند یا خیر. این مفهوم شامل انواع مختلفی مانند نمونه‌گیری تصادفی و غیرتصادفی است که هر کدام مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند.

نام‌های دیگر: نمونه‌گیری

شناخت

نمونه‌گیری

sampling

فرایند انتخاب زیرمجموعه‌ای از افراد یا رویدادها از یک جامعه آماری بزرگ‌تر برای بررسی و تحلیل است. روش نمونه‌گیری می‌تواند تصادفی یا غیرتصادفی باشد و بر قابلیت تعمیم نتایج پژوهش تأثیر مستقیم دارد. انتخاب صحیح روش نمونه‌گیری برای کاهش سوگیری و افزایش اعتبار خارجی مطالعه حیاتی است.

نام‌های دیگر: sampling

شناخت

نوآوری

Novelty

نوآوری به ویژگی یا حالتی اشاره دارد که جدید، غیرمعمول یا متفاوت از الگوهای شناخته‌شده باشد. در روان‌شناسی شناختی، تمایل به جست‌وجوی محرک‌های نوآورانه بخشی از سیستم پاداش مغز و انگیزه برای یادگیری و سازگاری با محیط جدید است. بررسی واکنش‌های عاطفی و شناختی به محرک‌های نوآورانه در درک فرآیندهای توجه و حافظه اهمیت دارد.

نام‌های دیگر: Novelty، novelty

شناخت

نوروپلاستیسیته

Neuroplasticity

توانایی سیستم عصبی برای تغییر ساختار و عملکرد خود در پاسخ به تجربیات، یادگیری یا آسیب. این فرآیند شامل بازآرایی شبکه‌های عصبی و ایجاد پیوندهای سیناپسی جدید در مغز است.

نام‌های دیگر: نوروپلاستیسیته

شناخت

نوروپلاستیسیته

Neuroplasticity

نوروپلاستیسیته یا انعطاف‌پذیری عصبی به توانایی سیستم عصبی در تغییر ساختار و عملکرد خود در پاسخ به تجربه‌های جدید یا آسیب‌های مغزی اشاره دارد. این ویژگی به مغز اجازه می‌دهد تا مسیرهای عصبی جدیدی ایجاد کند یا اتصالات قدیمی را بازآرایی نماید. نوروپلاستیسیته پایه بیولوژیک یادگیری، بازیابی پس از آسیب و سازگاری رفتاری است.

نام‌های دیگر: Neuroplasticity، neuroplasticity

شناخت

نورومحافظت

Neuroprotection

فرآیندی است که در آن سلول‌های عصبی در برابر آسیب‌های محیطی، سموم یا بیماری‌های تخریب‌کننده محافظت می‌شوند. این مفهوم به تلاش‌های بیولوژیک یا مداخلات برای حفظ سلامت و بقای نورون‌ها اشاره دارد.

نام‌های دیگر: نورومحافظت

شناخت

نوشتن

Writing

نوشتن فرآیندی پیچیده و چندوجهی است که شامل تبدیل افکار و ایده‌های انتزاعی به نمادهای بصری و کتبی می‌شود. این مهارت نه تنها ابزاری برای ارتباطات است، بلکه به عنوان یک مکانیسم شناختی عمل کرده و به سازماندهی مجدد اطلاعات و تثبیت یادگیری کمک می‌کند. در روان‌شناسی، نوشتن اغلب به عنوان راهکاری برای پردازش هیجانات و کاهش بار شناختی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

نام‌های دیگر: نوشتن

شناخت