فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۲۶ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۱ از ۱

پاراتکلام

Paralanguage

عناصر غیرکلامی صدا که فراتر از خودِ کلمات، معنای پیام را منتقل می‌کنند؛ مانند شدت صدا، سرعت صحبت کردن و لحن. این مؤلفه به درک قصد و احساسات نهفته در پیام کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Paralanguage

شناخت

پارادایم یادآوری-دانستن

remember–know paradigm

یک روش پژوهشی در روان‌شناسی شناختی برای تفکیک دو نوع بازیافت حافظه است. در این روش، آزمودنی باید مشخص کند که آیا یک محرک را با جزئیات دقیق به یاد می‌آورد (یادآوری) یا صرفاً با آن آشنایی دارد (دانستن).

نام‌های دیگر: remember–know paradigm

شناخت

پایایی

reliability

پایایی به ثبات و یکنواختی نتایج یک آزمون یا ابزار اندازه‌گیری در شرایط مشابه اشاره دارد. اگر ابزاری پایا باشد، تکرار اندازه‌گیری در زمان‌های مختلف یا توسط ارزیابان گوناگون، نتایج همگانی را به ارمغان می‌آورد. پایایی شرط لازم اما نه کافی برای روایی است و نشان‌دهندهٔ عدم خطای تصادفی در سنجش می‌باشد.

نام‌های دیگر: پایایی، reliability، Reliability

شناخت

پایش عملکرد

performance monitoring

فرآیند شناختی که در آن سیستم‌های مغزی وضعیت فعلی فعالیت‌ها و دقت عمل را ارزیابی می‌کنند. این پایش به فرد کمک می‌کند تا خطاها را شناسایی کرده و رفتار خود را با اهداف تعیین‌شده تطبیق دهد.

نام‌های دیگر: performance monitoring

شناخت

پدیده فریبکارپنداری

Imposter phenomenon

الگوی روان‌شناختی‌ای است که در آن فرد موفقیت‌های خود را ناشی از شانس یا فریبکاری می‌داند و به‌طور مداوم می‌ترسد که دیگران ناکارآمدی واقعی او را آشکار کنند. افراد مبتلا با وجود شواهد عینی شایستگی، احساس عدم لیاقت دارند. این پدیده اغلب با کمال‌گرایی افراطی و اضطراب عملکرد همراه است و می‌تواند مانع از پذیرش قدردانی‌ها شود.

نام‌های دیگر: پدیده فریبکارپنداری

شناخت

پذیرش

Acceptance

پذیرش به معنای آگاهانه و بدون قضاوت تجربه‌های درونی مانند افکار، احساسات و حواس‌پرتی‌ها است. در روان‌شناسی، این مفهوم به معنای مقاومت نکردن در برابر تجربیات ناخوشایند و اجازه دادن به آن‌ها برای حضور و رفتن است. این رویکرد پایه‌ای در درمان‌های مبتنی بر ذهن‌آگاهی و درمان پذیرش و تعهد است.

نام‌های دیگر: acceptance، Acceptance

شناخت

پردازش (رایانش)

Process (computing)

در روان‌شناسی شناختی، این اصطلاح به شبیه‌سازی فرآیندهای ذهنی توسط رایانه اشاره دارد. این رویکرد، ذهن را به مثابه یک سیستم پردازش اطلاعات می‌بیند که ورودی‌ها را دریافت، تفسیر و خروجی تولید می‌کند. تمرکز اصلی بر مراحل میانی مانند حافظه کاری و توجه است.

نام‌های دیگر: Process (computing)

شناخت

پردازش اطلاعات

information processing

مدلی در روان‌شناسی شناختی که فعالیت‌های ذهنی انسان را مشابه سیستم‌های کامپیوتری، شامل دریافت، کدگذاری، ذخیره و بازیابی اطلاعات توصیف می‌کند. این فرآیند زیربنای عملکردهای شناختی مانند توجه و حافظه است.

نام‌های دیگر: پردازش اطلاعات

شناخت

پردازش پیش‌آگاه

preconscious processing

مجموعه‌ای از فعالیت‌های ذهنی که در خارج از تمرکز آگاهانه قرار دارند اما در صورت نیاز می‌توانند به سرعت به سطح آگاهی منتقل شوند. این پردازش بر اطلاعاتی نظیر خاطرات و دانش‌های ذخیره‌شده‌ای تمرکز دارد که در لحظه فعال نیستند.

نام‌های دیگر: preconscious processing

شناخت

پردازش خودکار

automatic processing

پردازش خودکار به فرآیندهای ذهنی گفته می‌شود که به‌صورت ناخودآگاه، سریع و بدون نیاز به تلاش توجهی انجام می‌گیرند. این نوع پردازش معمولاً برای مهارت‌های اکتسابی و تکراری مانند رانندگی یا خواندن به کار می‌رود. در مقابل، پردازش کنترل‌شده نیازمند توجه آگاهانه و تلاش شناختی بیشتری است.

نام‌های دیگر: automatic processing

شناخت

پردازش ناهشیار

unconscious processing

مجموعه‌ای از فعالیت‌های ذهنی است که بدون توجه ارادی و آگاهانه فرد رخ می‌دهد. این پردازش‌ها بر نحوه ادراک، یادگیری و واکنش‌های رفتاری تأثیر می‌گذارند، در حالی که فرد از جزئیات آن‌ها آگاهی ندارد.

نام‌های دیگر: پردازش ناهشیار

شناخت

پرسش‌گری سقراطی

Socratic questioning

روشی از پرسش‌گری هدفمند که در درمان‌های شناختی برای کشف باورهای زیربنایی و بررسی منطق افکار فرد به کار می‌رود. این پرسش‌ها با هدف ایجاد شک علمی در باورهای ناکارآمد و رسیدن به درک عمیق‌تر از خودِ بیمار انجام می‌شوند.

نام‌های دیگر: پرسش سقراطی

شناخت

پرسشگری سقراطی

Socratic questioning

پرسشگری سقراطی روشی تعاملی در درمان شناختی-رفتاری است که در آن درمانگر با طرح پرسش‌های هدفمند، به مراجع کمک می‌کند تا باورها و افکار خود را واکاوی و چالش برانگیزد. این فرآیند با هدف کشف تناقضات منطقی، بررسی شواهد و رسیدن به بینش‌های جدید طراحی شده است. هدف نهایی، توانمندسازی فرد برای تفکر انتقادی و جایگزینی افکار ناکارآمد با دیدگاه‌های واقع‌بینانه‌تر است.

نام‌های دیگر: Socratic questioning، Socratic Questioning

شناخت

پرسشنامه نشخوار فکری

CAS

پرسشنامه نشخوار فکری (CAS) ابزاری سنجش برای اندازه‌گیری تمایل به نشخوار فکری است. این مقیاس ابعاد مختلفی مانند نگرانی، همدلی منفی و خشم‌نشینی را می‌سنجد. نتایج آن به درک بهتر الگوهای فکری تکراری و آسیب‌زا کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: CAS

شناخت

پرسش‌های باز

Open-ended questions

پرسش‌های باز سوالاتی هستند که پاسخ‌های کوتاه یا بله/خیر نمی‌طلبند و فرصت توضیح و بیان جزئیات را به فرد می‌دهند. این نوع پرسش‌ها در مصاحبه‌های بالینی و مشاوره برای درک بهتر تجربیات و احساسات مراجع کاربرد دارند. آن‌ها به بررسی عمیق‌تر موضوعات و کشف اطلاعات جدید کمک می‌کنند.

نام‌های دیگر: پرسش‌های باز

شناخت

پرسش‌های روشن‌کننده

Clarifying questions

پرسش‌هایی که با هدف رفع ابهام و شفاف‌سازی مفاهیم در جریان گفتگو مطرح می‌شوند. این پرسش‌ها به فرد کمک می‌کنند تا جزئیات دقیق‌تر تجربه‌ی خود را بازشناسی کرده و معنای پدیده‌های ذهنی را روشن‌تر درک کند.

نام‌های دیگر: پرسش‌های روشن‌کننده

شناخت

پژوهش تدریس

Teaching Research

پژوهش تدریس به بررسی عملی فرآیندهای آموزشی در کلاس درس و تأثیر آن‌ها بر یادگیری می‌پردازد. این حوزه بر بهبود روش‌های تدریس، مدیریت کلاس و ارزیابی پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان تمرکز دارد. نتایج این پژوهش‌ها معمولاً برای به‌روزرسانی برنامه‌های درسی و آموزش معلمان استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: پژوهش تدریس

شناخت

پژوهش درباره تدریس

Research on Teaching

پژوهش درباره تدریس به بررسی نظام‌مند روش‌ها، استراتژی‌ها و فرآیندهای آموزشی می‌پردازد تا اثربخشی آن‌ها در یادگیری دانش‌آموزان ارزیابی شود. این حوزه بر تحلیل تأثیر متغیرهای محیط کلاس، سبک‌های تدریس و تعاملات معلم و شاگرد تمرکز دارد. هدف اصلی آن تولید دانشی است که بتواند کیفیت آموزش را بهبود بخشیده و تصمیم‌گیری‌های حرفه‌ای معلمان را راهنمایی کند.

نام‌های دیگر: پژوهش درباره تدریس

شناخت

پژوهش کیفی

Qualitative research

پژوهش کیفی رویکردی علمی است که هدف آن درک عمیق، تفسیر و توصیف پدیده‌های انسانی از طریق داده‌های متنی، دیداری یا شنیداری است. برخروش‌های کمی، این روش بر کشف معانی پنهان، تجربیات زیسته و زمینه‌های فرهنگی تمرکز دارد. ابزارهای رایج آن شامل مصاحبه‌های عمیق، مشاهده مشارکتی و تحلیل اسناد است.

نام‌های دیگر: Qualitative research، qualitative research

شناخت

پس‌تصویر

Afterimage

پدیده‌ای ادراکی که در آن پس از مواجهه با یک محرک بصری، تصویری از آن محرک برای مدتی در میدان بینایی باقی می‌ماند. این پدیده معمولاً ناشی از خستگی سلول‌های گیرنده در شبکیه چشم است.

نام‌های دیگر: Afterimage

شناخت

پست‌مدرن

Postmodern

یک پارادایم نظری در روان‌شناسی که واقعیت‌های عینی و کلی را به چالش می‌کشد و بر ساخت‌های اجتماعی و زبان تأکید دارد. این دیدگاه بر این باور است که معنای تجربه فردی توسط بافت فرهنگی و گفتمان‌های اجتماعی شکل می‌گیرد.

نام‌های دیگر: پست‌مدرن

شناخت

پلاستیسیته سیناپسی

Synaptic plasticity

پلاستیسیته سیناپسی به توانایی سیناپس‌های عصبی در تغییر قدرت و کارایی انتقال پیام‌های شیمیایی در پاسخ به فعالیت‌های پیش‌سیناپسی و پس‌سیناپسی اطلاق می‌شود. این پدیده مکانیسم بنیادین یادگیری و حافظه در سیستم عصبی مرکزی است. تغییرات پلاستیسیته می‌تواند منجر به تقویت یا تضعیف اتصالات عصبی در طول زمان شود.

نام‌های دیگر: Synaptic plasticity

شناخت

پوستر تبلیغاتی

Banner

در روان‌شناسی شناختی و تبلیغات، بنر یا پوستر تبلیغاتی محرک بصری است که برای جلب توجه و پردازش اطلاعات طراحی شده است. مطالعات نشان می‌دهند که چیدمان، رنگ و محتوای این محرک‌ها بر توجه انتخابی و حافظه کاری مصرف‌کننده تأثیر می‌گذارد. درک نحوه پردازش این تصاویر به بهینه‌سازی پیام‌های آموزشی و درمانی کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Banner

شناخت

پول

money

وسیله مبادله و ذخیره ارزش که در روان‌شناسی به عنوان یک محرک قدرتمند برای رفتار و انگیزش مورد بررسی قرار می‌گیرد. نگرش‌ها، باورها و هیجانات مرتبط با کسب، حفظ یا از دست دادن پول می‌تواند بر سلامت روان، روابط بین‌فردی و تصمیم‌گیری‌های روزمره تأثیر عمیق بگذارد.

نام‌های دیگر: پول

شناخت

پیامد

Outcome (game theory)

نتیجه نهایی یک تعامل استراتژیک بین دو یا چند بازیکن که معمولاً با میزان پاداش یا سود هر طرف سنجیده می‌شود. در نظریه بازی‌ها، بازیکنان با پیش‌بینی پیامدهای احتمالی، تصمیمات خود را برای بهینه‌سازی منافع شخصی اتخاذ می‌کنند. این مفهوم در تحلیل رفتارهای اجتماعی و تصمیم‌گیری‌های روان‌شناختی کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: Outcome (game theory)

شناخت

پیامد منطقی

Logical consequence

پیامد منطقی به نتیجه‌ای اطلاق می‌شود که به‌طور ضروری از مجموعه‌ای از مقدمات یا قوانین استنتاجی پیروی می‌کند. در روان‌شناسی شناختی، این مفهوم در تحلیل فرآیندهای استدلال و قضاوت انسان کاربرد دارد. بررسی چگونگی انحراف قضاوت‌های انسانی از پیامدهای منطقی خالص، به درک خطاهای شناختی کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Logical consequence

شناخت