فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۷۰۴ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۲ از ۸

اهداف یادگیری

Learning Objectives

اهداف یادگیری بیانگر نتایج مورد انتظار از یک فرآیند آموزشی هستند و مشخص می‌کنند فراگیر پس از آموزش چه دانش یا مهارتی کسب خواهد کرد. این اهداف باید قابل مشاهده، قابل اندازه‌گیری و مشخص باشند تا ارزیابی پیشرفت یادگیری امکان‌پذیر شود. تدوین دقیق اهداف به طراحی آموزشی مؤثرتر کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: اهداف یادگیری

شناخت

ایمنی مدرسه

school safety

ایمنی مدرسه به شرایط فیزیکی و روانی محیط آموزشی اشاره دارد که از سلامت دانش‌آموزان محافظت می‌کند. این مفهوم شامل پیشگیری از خشونت، قلدری و ایجاد حس امنیت روانی است. محیط ایمن برای یادگیری موثر و رشد سالم ضروری است.

نام‌های دیگر: school safety

شناخت

اینجا و اکنون

Here and Now

این اصطلاح به تمرکز آگاهانه بر تجربیات، افکار و احساسات لحظه‌ای در زمان حال اشاره دارد. در رویکردهای وجودی و گشتالت، توجه به «اینجا و اکنون» کلید درک الگوهای رفتاری و هیجانی است. این مفهوم به فرد کمک می‌کند تا به جای تمرکز بر گذشته یا نگرانی درباره آینده، با واقعیت‌های فعلی و تعاملات جاری خود روبرو شود.

نام‌های دیگر: اینجا و اکنون

شناخت

بار شناختی

cognitive load

بار شناختی به میزان منابع حافظه فعال مورد نیاز برای پردازش اطلاعات در یک لحظه خاص اشاره دارد. این مفهوم به سه نوع بار درونی، خارجی و مرتبط تقسیم می‌شود. مدیریت صحیح بار شناختی برای بهینه‌سازی یادگیری و عملکرد شناختی افراد ضروری است.

نام‌های دیگر: بار شناختی

شناخت

بار شناختی

Cognitive load

بار شناختی به میزان منابع پردازشی حافظه کاری است که برای انجام یک وظیفه خاص مورد نیاز است. این مفهوم در آموزش و یادگیری اهمیت دارد و نشان می‌دهد که چگونه اطلاعات بیش‌ازحد می‌تواند مانع یادگیری موثر شود. بار شناختی به سه نوع درونی، خارجی و مرتبط تقسیم می‌شود که هر کدام بر فرآیند یادگیری تأثیر متفاوتی دارند.

نام‌های دیگر: Cognitive load، cognitive load

شناخت

بازارزیابی شناختی

Cognitive reappraisal

بازارزیابی شناختی یک راهبرد تنظیم هیجان است که در آن فرد با تغییر تفسیر خود از یک موقعیت محرک، پاسخ هیجانی خود را تعدیل می‌کند. این فرآیند شامل بازنگری معنای یک رویداد از دریچه‌ای متفاوت برای کاهش تأثیرات منفی هیجانی است. بازارزیابی شناختی به عنوان یک روش سازگارانه و پیش‌رونده در مدیریت استرس و هیجانات شناخته می‌شود.

نام‌های دیگر: Cognitive reappraisal، cognitive reappraisal

شناخت

بازتاب

reflection

فرآیندی در روان‌شناسی که در آن فرد یا درمانگر، محتوای کلامی یا احساسی فرد را برای بازشناسی و درک بهتر بازمی‌تاباند. این عمل به افزایش خودآگاهی و شفافیت در فرآیندهای ذهنی کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: بازتاب / تأمل

شناخت

بازتابندگی

Reflexivity

فرآیند تحلیل خودآگاهانه و بررسی نقش و سوگیری‌های شخصی در حین انجام یک فعالیت یا پژوهش است. در روان‌شناسی، این مفهوم به توانایی فرد برای بازنگری در تأثیرات خود بر محیط یا موضوع مورد مطالعه اشاره دارد.

نام‌های دیگر: Reflexivity، reflexivity

شناخت

بازتثبیت

reconsolidation

فرآیندی است که در آن یک خاطرهٔ بازیابی‌شده، برای ذخیره شدن مجدد در حافظه، به مرحلهٔ ناپایدار و سپس تثبیت دوباره می‌رود. این مکانیسم نشان می‌دهد که بازخوانی خاطرات می‌تواند آن‌ها را برای تغییر یا اصلاح آماده کند.

نام‌های دیگر: reconsolidation

شناخت

بازجهت‌دهی

Reframing

یک تکنیک شناختی که در آن فرد یاد می‌گیرد موقعیت یا تجربه خود را از زاویه‌ای متفاوت و جدید مشاهده کند. این فرآیند به تغییر معنای یک رویداد و کاهش بار منفی آن کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: بازجهت‌دهی

شناخت

بازخوانی

recollection

فرآیند فعال و آگاهانه بازیابی اطلاعات از حافظه که مستلون تلاش برای بازسازی رویدادها یا دانش است. برخلاف بازشناسی، بازخوانی نیازمند بازسازی ذهنی جزئیات خاطره در غیاب محرک‌های مستقیم است.

نام‌های دیگر: recollection

شناخت

بازداری

inhibition

فرآیندی شناختی یا رفتاری که در آن پاسخ‌های تکانشی یا خودکار مهار می‌شوند تا رفتار با اهداف یا هنجارهای اجتماعی سازگار شود. این توانایی برای کنترل تکانه‌ها، نقشی حیاتی در عملکردهای اجرایی مغز ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: inhibition

شناخت

بازسازی شناختی

cognitive restructuring

یک تکنیک در درمان‌های شناختی که بر شناسایی و تغییر الگوهای فکری ناکارآمد و غیرمنطقی تمرکز دارد. در این فرآیند، فرد یاد می‌گیرد تا باورهای تحریف‌شده را شناسایی کرده و آن‌ها را با افکار واقع‌بینانه‌تر و سازگارتر جایگزین کند.

نام‌های دیگر: بازسازی شناختی

شناخت

بازسازی شناختی

cognitive restructuring

فرآیندی در درمان شناختی-رفتاری که شامل شناسایی، به چالش کشیدن و تغییر ساختارهای فکری مخدوش است. این تکنیک به فرد کمک می‌کند تا از تفسیرهای نادرست و سوگیری‌های شناختی خود عبور کرده و به درک دقیق‌تری از واقعیت برسد.

نام‌های دیگر: cognitive restructuring، Cognitive restructuring، Cognitive Restructuring

شناخت

بازسازی شناختی

Cognitive reframing

یک تکنیک در درمان‌های شناختی است که در آن فرد یاد می‌گیرد موقعیت‌های دشوار یا افکار منفی را از زاویه‌ای متفاوت و سازگارتر با واقعیت مشاهده کند. هدف از این فرآیند، تغییر معنای تجربه‌های شخصی برای کاهش بار هیجانی و بهبود انطباق است.

نام‌های دیگر: Cognitive reframing، cognitive reframing

شناخت

بازشناسی چهره

face recognition

فرآیند شناختی پیچیده‌ای که شامل شناسایی و یادآوری ویژگی‌های بصری چهره برای تشخیص هویت افراد است. این توانایی بر پایه پردازش ویژگی‌های ساختاری و الگوهای بصری چهره استوار است.

نام‌های دیگر: بازشناسی چهره

شناخت

بازشناسی چهره

facial recognition

فرآیند ادراکی که در آن فرد ویژگی‌های ظاهری صورت را شناسایی و پردازش می‌کند. این توانایی بخشی از عملکردهای پیچیده سیستم بینایی و حافظه است که به تشخیص هویت افراد کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: facial recognition

شناخت

بازشناسی هیجان

Emotion recognition

توانایی فرد در شناسایی، تشخیص و تفسیر درست حالات عاطفی در خود و دیگران است. این مهارت زیربنای هوش هیجانی و تعاملات اجتماعی مؤثر محسوب می‌شود.

نام‌های دیگر: بازشناسی هیجان

شناخت

بازنمایی

representation

بازنمایی به فرآیند یا محصول ذهنی اطلاق می‌شود که در آن اطلاعات، تجربیات یا مفاهیم در ساختارهای شناختی ذخیره و سازماندهی می‌شوند. این مفهوم در روان‌شناسی شناختی و اجتماعی کاربرد گسترده‌ای دارد و به نحوهٔ تفسیر واقعیت توسط ذهن می‌پردازد. بازنمایی‌ها می‌توانند فردی یا اجتماعی باشند و بر ادراک و رفتار تأثیر می‌گذارند.

نام‌های دیگر: representation

شناخت

بازی تصادفی

Stochastic game

بازی تصادفی یک مدل ریاضی در نظریه بازی‌هاست که در آن نتایج تصمیمات بازیکنان تحت تأثیر عوامل احتمالی و تصادفی قرار دارد. برخلاف بازی‌های قطعی، در این مدل وضعیت بعدی بازی تنها به انتخاب‌های فعلی بستگی ندارد، بلکه شانس نیز در آن نقش دارد. این مدل‌ها برای تحلیل رفتار در شرایط عدم قطعیت و ریسک به کار می‌روند.

نام‌های دیگر: Stochastic game

شناخت

بازی جدی

Serious game

بازی جدی به انواع بازی‌های رایانه‌ای یا دیجیتال اطلاق می‌شود که هدف اصلی آن‌ها سرگرمی صرف نیست، بلکه آموزش، آموزش مهارت‌ها، تغییر نگرش یا حل مسائل خاص در حوزه‌هایی مانند سلامت، آموزش و دفاع است. این بازی‌ها با بهره‌گیری از مکانیسم‌های جذاب بازی‌وارسازی، یادگیری و تغییر رفتار را در بستر تعاملی و ایمن تسهیل می‌کنند.

نام‌های دیگر: Serious game، serious games

شناخت

بازیابی

Retrieval

بازیابی به فرآیند دسترسی مجدد به اطلاعات ذخیره‌شده در حافظه و بازگرداندن آن‌ها به آگاهی اشاره دارد. این مرحله نهایی از فرآیند حافظه است که در آن نشانه‌های محیطی یا درونی به جستجو برای اطلاعات کمک می‌کنند. کیفیت بازیابی به عواملی مانند عمق پردازش اولیه و وجود نشانه‌های مناسب وابسته است.

نام‌های دیگر: بازیابی

شناخت

بازی‌های آموزشی

educational games

بازی‌های آموزشی ابزارهایی هستند که با استفاده از مکانیسم‌های بازی‌وارسازی، انگیزه و درگیری شناختی یادگیرنده را افزایش می‌دهند. این ابزارها با ارائه بازخورد فوری و محیط‌های ایمن برای آزمایش، یادگیری مفاهیم پیچیده را تسهیل می‌کنند. آن‌ها می‌توانند مهارت‌های شناختی و اجتماعی را همزمان تقویت کنند.

نام‌های دیگر: بازی‌های آموزشی

شناخت

بازی‌های آموزشی

educational games

بازی‌های آموزشی ابزارهایی هستند که با استفاده از مکانیسم‌های بازی‌وارسازی، انگیزه و درگیری شناختی یادگیرنده را افزایش می‌دهند. این ابزارها با ارائه بازخورد فوری و محیط‌های ایمن برای آزمایش، یادگیری مفاهیم پیچیده را تسهیل می‌کنند. آن‌ها می‌توانند مهارت‌های شناختی و اجتماعی را همزمان تقویت کنند.

نام‌های دیگر: educational games، Educational game

شناخت

باقی‌مانده

Residual

اختلاف بین مقدار مشاهده‌شده و مقداری که توسط یک مدل یا پیش‌بینی آماری تخمین زده شده است. در تحلیل‌های روان‌سنجی و رگرسیون، باقی‌مانده‌ها نشان‌دهنده واریانس توضیح‌داده‌نشده توسط مدل هستند. بررسی توزیع آن‌ها برای سنجش برازش مدل و کشف خطاهای سیستماتیک ضروری است.

نام‌های دیگر: Residual

شناخت

باور فراشناختی

Metacognitive Belief

باور فراشناختی، باوری دربارهٔ فرآیندهای شناختی خود فرد است، مانند باور به اینکه «نگرانی خطرناک است» یا «توقف فکر کردن دشوار است». این باورها در مدل فراشناختی نقش کلیدی در ایجاد و تداوم اختلالات روان‌شناختی ایفا می‌کنند.

نام‌های دیگر: باور فراشناختی

شناخت

باورهای الزام‌آور

Musturbatory beliefs

الگوهای فکری سخت‌گیرانه‌ای که فرد با استفاده از واژگانی نظیر «باید» یا «الزام دارد» بر خود یا دیگران تحمیل می‌کند. این باورها معمولاً منشأ اضطراب و احساس گناه در فرد هستند.

نام‌های دیگر: باورهای الزام‌آور

شناخت

باورهای زیربنایی

core beliefs

باورهای زیربنایی، اصول و اصول اولیه‌ای هستند که فرد دربارهٔ خود، دیگران و جهان در طول زمان شکل می‌دهد. این باورها معمولاً در دوران کودکی و نوجوانی شکل گرفته و به‌عنوان فیلترهایی عمل می‌کنند که از طریق آن‌ها واقعیت‌ها تفسیر می‌شوند. این باورها اغلب ریشهٔ الگوهای فکری و رفتاری پایدار و مزاحم را تشکیل می‌دهند.

نام‌های دیگر: باورهای زیربنایی

شناخت

باورهای غیرعقلانی

Irrational Beliefs

الگوهای فکری نادرست، مبالغه‌آمیز و غیرمنطقی که فرد برای تفسیر رویدادها به کار می‌گیرد. این باورها معمولاً منجر به بروز هیجانات شدید، ناکارآمد و رفتارهای تخریب‌گر در فرد می‌شوند.

نام‌های دیگر: باورهای غیرعقلانی

شناخت

باورهای هسته‌ای

core beliefs

ساختارهای عمیق و بنیادین در نظام فکری فرد که جهان و خود را تفسیر می‌کنند. این باورها بسیار پایدار هستند و به عنوان زیربنای سایر طرحواره‌ها و افکار خودکار عمل می‌کنند.

نام‌های دیگر: باورهای هسته‌ای

شناخت

بایدانگاری

Musturbatory Thinking

نوعی از تفکر غیرعقلانی که در آن فرد از کلمات «باید» یا «می‌بایست» برای تعیین قوانین سخت‌گیرانه درباره خود، دیگران یا جهان استفاده می‌کند. این نوع تفکر منشأ اصلی اضطراب و فشار روانی در مدل‌های شناختی است.

نام‌های دیگر: بایدانگاری

شناخت

بایدانگاری افراطی

Musturbatory thinking

یک الگوی شناختی ناکارآمد است که در آن فرد از واژه‌هایی مانند «باید» یا «الزام دارم» برای بیان خواسته‌های مطلق و غیرمنطقی نسبت به خود، دیگران یا جهان استفاده می‌کند. این نوع تفکر منجر به ایجاد احساس گناه، خشم و درماندگی در مواجهه با واقعیت‌های غیرمنتظره می‌شود.

نام‌های دیگر: بایدانگاری افراطی

شناخت

بدبینی

Pessimism

سبک شناختی یا گرایش پایدار به انتظار نتایج منفی، شکست یا خطر در موقعیت‌های آینده است. افراد بدبین معمولاً وقایع نامطلوب را پایدار، فراگیر و ناشی از عوامل درونی می‌دانند. این الگو با افزایش خطر افسردگی و کاهش تاب‌آوری در برابر استرس همراه است و در مقابل خوش‌بینی قرار می‌گیرد.

نام‌های دیگر: Pessimism

شناخت

برابری آموزشی

Educational Equity

برابری آموزشی به معنای تأمین منابع و فرصت‌های لازم برای هر دانش‌آموز بر اساس نیازهای منحصر‌به‌فرد اوست، نه صرفاً توزیع یکسان. این اصل بر حذف موانع سیستماتیک و نابرابری‌های ساختاری که مانع موفقیت تحصیلی گروه‌های خاص می‌شوند، تمرکز دارد. هدف نهایی، اطمینان از دستیابی همه افراد به پتانسیل کامل آموزشی خود است.

نام‌های دیگر: برابری آموزشی

شناخت

بررسی شواهد

Examining the evidence

یکی از تکنیک‌های بازسازی شناختی که در آن فرد یاد می‌گیرد برای تایید یا رد کردن افکار خودکار، به دنبال مدارک عینی و واقع‌بینانه بگردد. این فرآیند به کاهش سوگیری‌های شناختی و اصلاح ادراکات نادرست کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: بررسی شواهد

شناخت

برونی‌سازی مشکل

Externalization of problem

فرآیندی است که در آن فرد، مشکلات یا ویژگی‌های دشوار خود را به عوامل بیرونی یا خودِ مشکل نسبت می‌دهد. در این رویکرد، فرد به جای اینکه خود را «بد» یا «بیمار» بداند، مشکل را موجودیتی جدا از شخصیت خود می‌بیند.

نام‌های دیگر: برونی‌سازی مشکل

شناخت

بسته‌شدن روان‌شناختی

Psychological closure

بسته‌شدن روان‌شناختی به فرآیند یا حالتی اشاره دارد که در آن فرد برای پایان دادن به یک موقعیت نامشخص یا استرس‌زا، به دنبال تکمیل یا حل‌وفصل آن است. این مفهوم اغلب در روان‌شناسی شناختی و بالینی برای توضیح نیاز انسان به نظم و قطعیت در برابر ابهام مورد بحث قرار می‌گیرد. دستیابی به این حس بسته شدن می‌تواند به کاهش اضطراب و افزایش رضایت درونی کمک کند.

نام‌های دیگر: بسته‌شدن روان‌شناختی

شناخت

بسط پایه

Basis (linear algebra)

در جبر خطاری، مجموعه‌ای از بردارهاست که مستقل خطی بوده و هر بردار در فضای برداری را می‌توان به‌صورت یکتا به‌عنوان ترکیب خطی از آن‌ها نمایش داد. این مفهوم پایه‌ای برای تعریف بُعد فضا و انجام محاسبات ماتریسی است. در روان‌سنجی، گاهی برای توصیف ساختارهای عاملی یا ابعاد مستقل سازه‌های روان‌شناختی به‌کار می‌رود.

نام‌های دیگر: Basis (linear algebra)

شناخت

بک

Beck

بک به آرون تیلور بک، روان‌پزشک و روان‌شناس آمریکایی اشاره دارد که به عنوان بنیان‌گذار درمان شناختی-رفتاری (CBT) شناخته می‌شود. او همچنین سازندهٔ پرسشنامه‌های معروفی مانند پرسشنامه افسردگی بک (BDI) است. کارهای بک تأثیر عمیقی بر درک و درمان اختلالات روان‌شناختی گذاشته است.

نام‌های دیگر: بک

شناخت

بهرهٔ هوشی

Intelligence Quotient (IQ)

شاخصی برای اندازه‌گیری توانایی‌های شناختی و ظرفیت ذهنی فرد است. این معیار معمولاً از طریق آزمون‌های استاندارد برای سنجش مهارت‌های منطقی، ریاضی و زبانی به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: بهره هوشی (IQ)

شناخت

بیگانگی

Alienation

بیگانگی در روان‌شناسی به حالتی از جدایی و گسست فرد از خود، دیگران، جامعه یا محیط پیرامون اطلاق می‌شود. این احساس می‌تواند ناشی از انزوا، طرد اجتماعی یا ناسازگاری با ارزش‌های حاکم باشد. بیگانگی اغلب با احساس پوچی، ناامنی و کاهش معناداری در تعلق‌خاطر همراه است.

نام‌های دیگر: بیگانگی

شناخت

بیماری آلزایمر

Alzheimer's disease

شایع‌ترین علت زوال عقل است که با پیشرفت تدریجی و از دست دادن سلول‌های عصبی همراه است. ویژگی‌های اصلی آن شامل اختلال حافظه، مشکلات زبانی و تغییرات شخصیتی است. این بیماری با تجمع پلاک‌های آمیلوئید و توده‌های تاو در مغز مشخص می‌شود.

نام‌های دیگر: بیماری آلزایمر

شناخت

بینش

Insight

درک عمیق و ناگهانی از ماهیت یک موقعیت، خود یا یک فرآیند روانی که منجر به تغییر در نگرش یا رفتار می‌شود. این توانایی به فرد کمک می‌کند تا الگوهای پنهان رفتاری و ریشه‌های مشکلات خود را بشناسد.

نام‌های دیگر: بینش

شناخت

پاراتکلام

Paralanguage

عناصر غیرکلامی صدا که فراتر از خودِ کلمات، معنای پیام را منتقل می‌کنند؛ مانند شدت صدا، سرعت صحبت کردن و لحن. این مؤلفه به درک قصد و احساسات نهفته در پیام کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Paralanguage

شناخت

پارادایم یادآوری-دانستن

remember–know paradigm

یک روش پژوهشی در روان‌شناسی شناختی برای تفکیک دو نوع بازیافت حافظه است. در این روش، آزمودنی باید مشخص کند که آیا یک محرک را با جزئیات دقیق به یاد می‌آورد (یادآوری) یا صرفاً با آن آشنایی دارد (دانستن).

نام‌های دیگر: remember–know paradigm

شناخت

پایایی

reliability

پایایی به ثبات و یکنواختی نتایج یک آزمون یا ابزار اندازه‌گیری در شرایط مشابه اشاره دارد. اگر ابزاری پایا باشد، تکرار اندازه‌گیری در زمان‌های مختلف یا توسط ارزیابان گوناگون، نتایج همگانی را به ارمغان می‌آورد. پایایی شرط لازم اما نه کافی برای روایی است و نشان‌دهندهٔ عدم خطای تصادفی در سنجش می‌باشد.

نام‌های دیگر: پایایی، reliability، Reliability

شناخت

پایش عملکرد

performance monitoring

فرآیند شناختی که در آن سیستم‌های مغزی وضعیت فعلی فعالیت‌ها و دقت عمل را ارزیابی می‌کنند. این پایش به فرد کمک می‌کند تا خطاها را شناسایی کرده و رفتار خود را با اهداف تعیین‌شده تطبیق دهد.

نام‌های دیگر: performance monitoring

شناخت

پدیده فریبکارپنداری

Imposter phenomenon

الگوی روان‌شناختی‌ای است که در آن فرد موفقیت‌های خود را ناشی از شانس یا فریبکاری می‌داند و به‌طور مداوم می‌ترسد که دیگران ناکارآمدی واقعی او را آشکار کنند. افراد مبتلا با وجود شواهد عینی شایستگی، احساس عدم لیاقت دارند. این پدیده اغلب با کمال‌گرایی افراطی و اضطراب عملکرد همراه است و می‌تواند مانع از پذیرش قدردانی‌ها شود.

نام‌های دیگر: پدیده فریبکارپنداری

شناخت

پذیرش

Acceptance

پذیرش به معنای آگاهانه و بدون قضاوت تجربه‌های درونی مانند افکار، احساسات و حواس‌پرتی‌ها است. در روان‌شناسی، این مفهوم به معنای مقاومت نکردن در برابر تجربیات ناخوشایند و اجازه دادن به آن‌ها برای حضور و رفتن است. این رویکرد پایه‌ای در درمان‌های مبتنی بر ذهن‌آگاهی و درمان پذیرش و تعهد است.

نام‌های دیگر: acceptance، Acceptance

شناخت

پردازش (رایانش)

Process (computing)

در روان‌شناسی شناختی، این اصطلاح به شبیه‌سازی فرآیندهای ذهنی توسط رایانه اشاره دارد. این رویکرد، ذهن را به مثابه یک سیستم پردازش اطلاعات می‌بیند که ورودی‌ها را دریافت، تفسیر و خروجی تولید می‌کند. تمرکز اصلی بر مراحل میانی مانند حافظه کاری و توجه است.

نام‌های دیگر: Process (computing)

شناخت

پردازش اطلاعات

information processing

مدلی در روان‌شناسی شناختی که فعالیت‌های ذهنی انسان را مشابه سیستم‌های کامپیوتری، شامل دریافت، کدگذاری، ذخیره و بازیابی اطلاعات توصیف می‌کند. این فرآیند زیربنای عملکردهای شناختی مانند توجه و حافظه است.

نام‌های دیگر: پردازش اطلاعات

شناخت

پردازش پیش‌آگاه

preconscious processing

مجموعه‌ای از فعالیت‌های ذهنی که در خارج از تمرکز آگاهانه قرار دارند اما در صورت نیاز می‌توانند به سرعت به سطح آگاهی منتقل شوند. این پردازش بر اطلاعاتی نظیر خاطرات و دانش‌های ذخیره‌شده‌ای تمرکز دارد که در لحظه فعال نیستند.

نام‌های دیگر: preconscious processing

شناخت

پردازش خودکار

automatic processing

پردازش خودکار به فرآیندهای ذهنی گفته می‌شود که به‌صورت ناخودآگاه، سریع و بدون نیاز به تلاش توجهی انجام می‌گیرند. این نوع پردازش معمولاً برای مهارت‌های اکتسابی و تکراری مانند رانندگی یا خواندن به کار می‌رود. در مقابل، پردازش کنترل‌شده نیازمند توجه آگاهانه و تلاش شناختی بیشتری است.

نام‌های دیگر: automatic processing

شناخت

پردازش ناهشیار

unconscious processing

مجموعه‌ای از فعالیت‌های ذهنی است که بدون توجه ارادی و آگاهانه فرد رخ می‌دهد. این پردازش‌ها بر نحوه ادراک، یادگیری و واکنش‌های رفتاری تأثیر می‌گذارند، در حالی که فرد از جزئیات آن‌ها آگاهی ندارد.

نام‌های دیگر: پردازش ناهشیار

شناخت

پرسش‌گری سقراطی

Socratic questioning

روشی از پرسش‌گری هدفمند که در درمان‌های شناختی برای کشف باورهای زیربنایی و بررسی منطق افکار فرد به کار می‌رود. این پرسش‌ها با هدف ایجاد شک علمی در باورهای ناکارآمد و رسیدن به درک عمیق‌تر از خودِ بیمار انجام می‌شوند.

نام‌های دیگر: پرسش سقراطی

شناخت

پرسشگری سقراطی

Socratic questioning

پرسشگری سقراطی روشی تعاملی در درمان شناختی-رفتاری است که در آن درمانگر با طرح پرسش‌های هدفمند، به مراجع کمک می‌کند تا باورها و افکار خود را واکاوی و چالش برانگیزد. این فرآیند با هدف کشف تناقضات منطقی، بررسی شواهد و رسیدن به بینش‌های جدید طراحی شده است. هدف نهایی، توانمندسازی فرد برای تفکر انتقادی و جایگزینی افکار ناکارآمد با دیدگاه‌های واقع‌بینانه‌تر است.

نام‌های دیگر: Socratic questioning، Socratic Questioning

شناخت

پرسشنامه نشخوار فکری

CAS

پرسشنامه نشخوار فکری (CAS) ابزاری سنجش برای اندازه‌گیری تمایل به نشخوار فکری است. این مقیاس ابعاد مختلفی مانند نگرانی، همدلی منفی و خشم‌نشینی را می‌سنجد. نتایج آن به درک بهتر الگوهای فکری تکراری و آسیب‌زا کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: CAS

شناخت

پرسش‌های باز

Open-ended questions

پرسش‌های باز سوالاتی هستند که پاسخ‌های کوتاه یا بله/خیر نمی‌طلبند و فرصت توضیح و بیان جزئیات را به فرد می‌دهند. این نوع پرسش‌ها در مصاحبه‌های بالینی و مشاوره برای درک بهتر تجربیات و احساسات مراجع کاربرد دارند. آن‌ها به بررسی عمیق‌تر موضوعات و کشف اطلاعات جدید کمک می‌کنند.

نام‌های دیگر: پرسش‌های باز

شناخت

پرسش‌های روشن‌کننده

Clarifying questions

پرسش‌هایی که با هدف رفع ابهام و شفاف‌سازی مفاهیم در جریان گفتگو مطرح می‌شوند. این پرسش‌ها به فرد کمک می‌کنند تا جزئیات دقیق‌تر تجربه‌ی خود را بازشناسی کرده و معنای پدیده‌های ذهنی را روشن‌تر درک کند.

نام‌های دیگر: پرسش‌های روشن‌کننده

شناخت

پژوهش تدریس

Teaching Research

پژوهش تدریس به بررسی عملی فرآیندهای آموزشی در کلاس درس و تأثیر آن‌ها بر یادگیری می‌پردازد. این حوزه بر بهبود روش‌های تدریس، مدیریت کلاس و ارزیابی پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان تمرکز دارد. نتایج این پژوهش‌ها معمولاً برای به‌روزرسانی برنامه‌های درسی و آموزش معلمان استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: پژوهش تدریس

شناخت

پژوهش درباره تدریس

Research on Teaching

پژوهش درباره تدریس به بررسی نظام‌مند روش‌ها، استراتژی‌ها و فرآیندهای آموزشی می‌پردازد تا اثربخشی آن‌ها در یادگیری دانش‌آموزان ارزیابی شود. این حوزه بر تحلیل تأثیر متغیرهای محیط کلاس، سبک‌های تدریس و تعاملات معلم و شاگرد تمرکز دارد. هدف اصلی آن تولید دانشی است که بتواند کیفیت آموزش را بهبود بخشیده و تصمیم‌گیری‌های حرفه‌ای معلمان را راهنمایی کند.

نام‌های دیگر: پژوهش درباره تدریس

شناخت

پژوهش کیفی

Qualitative research

پژوهش کیفی رویکردی علمی است که هدف آن درک عمیق، تفسیر و توصیف پدیده‌های انسانی از طریق داده‌های متنی، دیداری یا شنیداری است. برخروش‌های کمی، این روش بر کشف معانی پنهان، تجربیات زیسته و زمینه‌های فرهنگی تمرکز دارد. ابزارهای رایج آن شامل مصاحبه‌های عمیق، مشاهده مشارکتی و تحلیل اسناد است.

نام‌های دیگر: Qualitative research، qualitative research

شناخت

پس‌تصویر

Afterimage

پدیده‌ای ادراکی که در آن پس از مواجهه با یک محرک بصری، تصویری از آن محرک برای مدتی در میدان بینایی باقی می‌ماند. این پدیده معمولاً ناشی از خستگی سلول‌های گیرنده در شبکیه چشم است.

نام‌های دیگر: Afterimage

شناخت

پست‌مدرن

Postmodern

یک پارادایم نظری در روان‌شناسی که واقعیت‌های عینی و کلی را به چالش می‌کشد و بر ساخت‌های اجتماعی و زبان تأکید دارد. این دیدگاه بر این باور است که معنای تجربه فردی توسط بافت فرهنگی و گفتمان‌های اجتماعی شکل می‌گیرد.

نام‌های دیگر: پست‌مدرن

شناخت

پلاستیسیته سیناپسی

Synaptic plasticity

پلاستیسیته سیناپسی به توانایی سیناپس‌های عصبی در تغییر قدرت و کارایی انتقال پیام‌های شیمیایی در پاسخ به فعالیت‌های پیش‌سیناپسی و پس‌سیناپسی اطلاق می‌شود. این پدیده مکانیسم بنیادین یادگیری و حافظه در سیستم عصبی مرکزی است. تغییرات پلاستیسیته می‌تواند منجر به تقویت یا تضعیف اتصالات عصبی در طول زمان شود.

نام‌های دیگر: Synaptic plasticity

شناخت

پوستر تبلیغاتی

Banner

در روان‌شناسی شناختی و تبلیغات، بنر یا پوستر تبلیغاتی محرک بصری است که برای جلب توجه و پردازش اطلاعات طراحی شده است. مطالعات نشان می‌دهند که چیدمان، رنگ و محتوای این محرک‌ها بر توجه انتخابی و حافظه کاری مصرف‌کننده تأثیر می‌گذارد. درک نحوه پردازش این تصاویر به بهینه‌سازی پیام‌های آموزشی و درمانی کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Banner

شناخت

پول

money

وسیله مبادله و ذخیره ارزش که در روان‌شناسی به عنوان یک محرک قدرتمند برای رفتار و انگیزش مورد بررسی قرار می‌گیرد. نگرش‌ها، باورها و هیجانات مرتبط با کسب، حفظ یا از دست دادن پول می‌تواند بر سلامت روان، روابط بین‌فردی و تصمیم‌گیری‌های روزمره تأثیر عمیق بگذارد.

نام‌های دیگر: پول

شناخت

پیامد

Outcome (game theory)

نتیجه نهایی یک تعامل استراتژیک بین دو یا چند بازیکن که معمولاً با میزان پاداش یا سود هر طرف سنجیده می‌شود. در نظریه بازی‌ها، بازیکنان با پیش‌بینی پیامدهای احتمالی، تصمیمات خود را برای بهینه‌سازی منافع شخصی اتخاذ می‌کنند. این مفهوم در تحلیل رفتارهای اجتماعی و تصمیم‌گیری‌های روان‌شناختی کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: Outcome (game theory)

شناخت

پیامد منطقی

Logical consequence

پیامد منطقی به نتیجه‌ای اطلاق می‌شود که به‌طور ضروری از مجموعه‌ای از مقدمات یا قوانین استنتاجی پیروی می‌کند. در روان‌شناسی شناختی، این مفهوم در تحلیل فرآیندهای استدلال و قضاوت انسان کاربرد دارد. بررسی چگونگی انحراف قضاوت‌های انسانی از پیامدهای منطقی خالص، به درک خطاهای شناختی کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Logical consequence

شناخت

تابع کردار

Bounded function

تابع کردار در ریاضیات و مدل‌سازی روان‌شناسی، تابعی است که مقادیر خروجی آن از یک بازه مشخص فراتر نمی‌رود. این مفهوم در نظریه‌های یادگیری و ادراک برای توصیف محدودیت‌های پردازش اطلاعات یا شدت پاسخ‌های هیجانی به کار می‌رود. وجود کران بالا و پایین نشان‌دهنده پایداری سیستم در برابر تغییرات بی‌پایان است.

نام‌های دیگر: Bounded function

شناخت

تاریخچهٔ مفاهیم

conceptual history

رویکردی در مطالعات نظری که به بررسی سیر تحول و معنای مفاهیم در طول زمان می‌پردازد. این حوزه نشان می‌دهد که چگونه مفاهیم علمی و روان‌شناختی تحت تأثیر بافت‌های تاریخی و فرهنگی تغییر یافته‌اند.

نام‌های دیگر: conceptual history، Conceptual history

شناخت

تأخیر صوتی

Latency (audio)

تأخیر صوتی به فاصله زمانی بین تولید یک سیگنال صوتی و دریافت آن توسط شنونده اشاره دارد. این پدیده در مباحث روان‌شناسی ادراک و ارتباطات انسانی بررسی می‌شود و می‌تواند بر درک گفتار، هماهنگی حرکتی و تجربه شنیداری تأثیر بگذارد. تأخیر صوتی در محیط‌های مختلف مانند تماس‌های تلفنی یا جلسات آنلاین قابل مشاهده است.

نام‌های دیگر: Latency (audio)

شناخت

تأکید (زبان‌شناسی)

Stress (linguistics)

در زبان‌شناسی، به برجسته‌سازی آوایی یک هجا در واژه یا جمله اشاره دارد که معمولاً با افزایش بلندی یا طول صدا همراه است. این ویژگی آوایی نقش مهمی در تمایز معنایی واژگان و تعیین ساختار آوایی کلمات ایفا می‌کند. در روان‌شناسی زبان، درک تأکید برای تحلیل توجه شنیداری و پردازش اطلاعات ضروری است.

نام‌های دیگر: Stress (linguistics)

شناخت

تجربه دگرگونی

Transformative experience

یک تجربه عمیق و تغییردهنده که منجر به بازنگری در باورها، ارزش‌ها یا نگرش‌های بنیادین فرد می‌شود. این نوع تجربه معمولاً باعث ایجاد تغییرات پایدار در ساختار شناختی و هویت شخصی می‌گردد.

نام‌های دیگر: تجربه دگرگونی

شناخت

تجربه زیسته

Lived experience

اشاره به تجربیات مستقیم و شخصی فرد از پدیده‌ها یا شرایط زندگی دارد که از دیدگاه خود او معنا می‌یابد. این مفهوم در روش‌شناسی کیفی برای درک عمیق معنای پدیده‌ها از منظر خودِ فرد استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: تجربه زیسته

شناخت

تجربه‌گرایی

empiricism

دیدگاهی معرفت‌شناختی که معتقد است دانش و شناخت تنها از طریق تجربهٔ حسی و مشاهده به‌دست می‌آید. در روان‌شناسی، این رویکرد بر اهمیت داده‌های مشاهده‌پذیر و روش‌های تجربی برای اثبات نظریه‌ها تأکید دارد.

نام‌های دیگر: تجربه‌گرایی

شناخت

تجربه‌ورزی اصلاحی

Corrective emotional experience

فرآیندی در روان‌درمانی که در آن فرد در مواجهه با یک رابطه جدید و ایمن، تجربه‌ای متفاوت از الگوهای عاطفی گذشته خود کسب می‌کند. این تجربه به بازسازی طرحواره‌های هیجانی آسیب‌دیده کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: تجربه‌ورزی اصلاحی

شناخت

تجربه‌ی اینجا و اکنون

Here and now experience

تمرکز بر تجربیات، احساسات و ادراکات لحظه‌ای فرد در زمان حال است. این مفهوم در رویکردهای روان‌درمانی برای افزایش آگاهی از وضعیت فعلی و کاهش تمرکز بر گذشته یا آینده استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: تجربه‌ی اینجا و اکنون، تجربه اینجا و اکنون

شناخت

تحریف شناختی

Cognitive Distortion

تحریف شناختی الگوهای فکری نادرست و خودگرایانه‌ای است که واقعیت را به‌صورت منفی و غیرمنطقی تفسیر می‌کند. این خطاهای ذهنی در نظریه‌های شناختی-رفتاری به‌عنوان ریشه بسیاری از اختلالات خلقی و اضطرابی شناخته می‌شوند. نمونه‌های آن شامل تعمیم افراطی، فاجعه‌سازی و تفکر سیاه‌وسفید است.

نام‌های دیگر: تحریف شناختی

شناخت

تحریف شناختی

Cognitive distortion

الگوهای تفکر غیرمنطقی یا سوگیرانه‌ای که باعث می‌شوند فرد واقعیت را به‌گونه‌ای نادرست و مبالغه‌آمیز درک کند. این تحریف‌ها اغلب در شکل‌های مختلفی مانند کلی‌گویی یا سیاه و سفید دیدن ظاهر می‌شوند.

نام‌های دیگر: Cognitive distortion، cognitive distortions، Cognitive Distortions

شناخت

تحریف‌های شناختی

Cognitive distortions

الگوهای تفکر غیرمنطقی و سوگیرانه که باعث می‌شوند فرد واقعیت را به شکلی نادرست و اغلب منفی تفسیر کند. این تحریف‌ها در پردازش اطلاعات رخ داده و می‌توانند منجر به بروز احساسات ناخوشایند و رفتارهای ناسازگار شوند.

نام‌های دیگر: تحریف‌های شناختی

شناخت

تحقق آرزو

wish fulfillment

فرآیندی که در آن تمایلات و خواسته‌های سرکوب‌شدهٔ فرد در قالب رویاها یا فعالیت‌های ذهنی به ظاهر محقق می‌شوند. این مفهوم در نظریات روان‌کاوی برای تبیین محتوای رویاها به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: تحقق آرزو

شناخت

تحقق آرزو

wish fulfilment

فرآیندی که در آن تمایلات و خواسته‌های سرکوب‌شده در سطح ناخودآگاه، از طریق رؤیاها یا رفتارهای نمادین به شکلی مجازی یا نمادین برآورده می‌شوند. این مفهوم به نقش امیال در شکل‌گیری تجربه درونی اشاره دارد.

نام‌های دیگر: wish fulfilment

شناخت

تحلیل

analysis

تحلیل فرآیند سیستماتیک شکستن یک پدیده پیچیده به اجزای سازنده آن برای درک بهتر ساختار و عملکرد آن است. در روان‌شناسی، این مفهوم در روش‌های پژوهشی، تفسیر رفتارها و بررسی ساختارهای ذهنی کاربرد گسترده‌ای دارد و پایه‌ای برای استنتاج‌های علمی محسوب می‌شود.

نام‌های دیگر: analysis

شناخت

تحلیل بقا

survival analysis

تحلیل بقا مجموعه‌ای از روش‌های آماری برای بررسی زمان تا وقوع یک رویداد مشخص است. این تحلیل‌ها به ویژه در مطالعاتی که داده‌ها دارای «سانسور» هستند، کاربرد دارند. هدف اصلی آن تخمین تابع بقا و شناسایی عوامل مؤثر بر طول عمر یا مدت زمان تا وقوع رویداد است.

نام‌های دیگر: تحلیل بقا

شناخت

تحلیل بقا

survival analysis

تحلیل بقا مجموعه‌ای از روش‌های آماری برای بررسی زمان تا وقوع یک رویداد مشخص است. این تحلیل‌ها به ویژه در مطالعاتی که داده‌ها دارای «سانسور» هستند، کاربرد دارند. هدف اصلی آن تخمین تابع بقا و شناسایی عوامل مؤثر بر طول عمر یا مدت زمان تا وقوع رویداد است.

نام‌های دیگر: survival analysis

شناخت

تحلیل پروتکل

Protocol analysis

روشی در پژوهش که در آن فرد هنگام انجام یک تکلیف، تمام افکار و مراحل ذهنی خود را با صدای بلند بیان می‌کند. محقق با بررسی این گزارش‌های کلامی، فرآیندهای شناختی و استراتژی‌های حل مسئله را تحلیل می‌کند.

نام‌های دیگر: Protocol analysis

شناخت

تحلیل پسین

post hoc analysis

نوعی تحلیل آماری که پس از انجام آزمون‌های اصلی برای بررسی تفاوت‌های معنادار میان گروه‌های خاص در داده‌ها انجام می‌شود. این تحلیل به پژوهشگر کمک می‌کند تا الگوهای پنهان در نتایج اولیه را با دقت بیشتری بررسی کند.

نام‌های دیگر: تحلیل پسین

شناخت

تحلیل تکلیف

Task analysis

تحلیل تکلیف فرآیند شکستن یک مهارت یا وظیفه پیچیده به مراحل کوچک‌تر و قابل‌آموزش‌تر است. این روش در روان‌شناسی تربیتی و آموزش مهارت‌ها کاربرد دارد تا یادگیرنده بتواند گام‌به‌گام مهارت را بیاموزد. تحلیل تکلیف به شناسایی پیش‌نیازهای هر مرحله کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Task analysis، task analysis

شناخت

تحلیل تماتیک

Thematic analysis

تحلیل تماتیک روشی کیفی برای شناسایی، تحلیل و گزارش الگوهای تکرارشونده یا تم‌ها در داده‌هاست. این روش با کدگذاری سیستماتیک داده‌های اولیه آغاز شده و با دسته‌بندی آن‌ها به مضامین معنادار، به درک عمیق‌تر از پدیده مورد پژوهش می‌پردازد. تحلیل تماتیک انعطاف‌پذیر است و می‌تواند در چارچوب‌های نظری مختلف به کار رود.

نام‌های دیگر: Thematic analysis

شناخت

تحلیل تناسب چندگانه

Multiple correspondence analysis

تحلیل تناسب چندگانه یک روش آماری چندمتغیره برای تحلیل داده‌های دسته‌ای یا کیفی است. این تکنیک با کاهش ابعاد، الگوهای پنهان و ساختارهای درونی مجموعه‌داده‌ها را آشکار می‌سازد. در روان‌شناسی، این روش برای بررسی ارتباط بین متغیرهای نامتوالی و طبقه‌بندی پدیده‌های پیچیده رفتاری کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: Multiple correspondence analysis

شناخت

تحلیل توان

power analysis

روشی آماری برای تعیین حداقل حجم نمونه لازم جهت شناسایی یک اثر معنادار با احتمال مشخصی است. این تحلیل با در نظر گرفتن سطح معناداری و اندازه اثر، احتمال رد فرضیه صفر در صورت وجود اثر واقعی را محاسبه می‌کند. استفاده از آن پیش از انجام پژوهش برای اطمینان از اعتبار نتایج و اجتناب از خطای نوع دوم ضروری است.

نام‌های دیگر: power analysis

شناخت

تحلیل توان

power analysis

تحلیل توان روشی آماری برای تعیین اندازه نمونه لازم جهت شناسایی یک اثر واقعی با احتمال مشخصی است. این تحلیل به پژوهشگران کمک می‌کند تا از انجام مطالعات با توان پایین که منجر به خطای نوع دوم می‌شود، جلوگیری کنند. با محاسبه توان آزمون، محققان می‌توانند تعادلی میان دقت نتایج و منابع مورد نیاز برقرار سازند.

نام‌های دیگر: تحلیل توان

شناخت

تحلیل خوشه‌ای

Clustering analysis

تحلیل خوشه‌ای یک روش یادگیری بدون نظارت در آمار و داده‌کاوی است که داده‌ها را بر اساس شباهت‌های ذاتی در گروه‌هایی به نام خوشه دسته‌بندی می‌کند. هدف این روش، شناسایی ساختارهای درونی داده‌ها بدون پیش‌فرض از دسته‌بندی‌های از پیش تعیین شده است. در روان‌شناسی، این روش برای شناسایی تیپ‌های شخصیتی یا الگوهای رفتاری مشابه استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: Clustering analysis

شناخت

تحلیل کیفی

Qualitative analysis

روشی پژوهشی است که بر درک عمیق پدیده‌ها، تجربیات زیسته و معانی ذهنی افراد تمرکز دارد. در این روش، داده‌های غیرعددی مانند مصاحبه‌ها یا مشاهدات، با رویکردی تفسیری و استقرایی کدگذاری و تحلیل می‌شوند. هدف اصلی، شناسایی الگوها و مفاهیم کلیدی در بافت طبیعی پدیده است.

نام‌های دیگر: Qualitative analysis، qualitative analysis

شناخت

تحلیل محتوا

Content analysis

یک روش تحقیق برای مطالعه سیستماتیک و عینی پیام‌ها در قالب متن، گفتار یا تصاویر است. این روش به پژوهشگر اجازه می‌دهد تا الگوها، مفاهیم و ویژگی‌های پنهان در داده‌های کیفی را به صورت کمی یا کیفی استخراج کند.

نام‌های دیگر: Content analysis، content analysis

شناخت

تحلیل واریانس

ANOVA

روشی آماری برای بررسی تفاوت میان میانگین‌های گروه‌های مختلف در یک پژوهش. این تحلیل به محقق اجازه می‌دهد تا بفهمد آیا تفاوت‌های مشاهده‌شده در داده‌ها از نظر آماری معنادار هستند یا خیر.

نام‌های دیگر: ANOVA

شناخت

تحلیل وجودی

Existential analysis

رویکردی در روان‌شناسی که بر مسائل بنیادین هستی مانند مرگ، آزادی، تنهایی و بی‌معنایی تمرکز دارد. این تحلیل به بررسی نحوه مواجهه انسان با شرایط وجودی و معنابخشی به زندگی می‌پردازد.

نام‌های دیگر: تحلیل وجودی

شناخت

تداخل‌ها

intrusions

به ورود ناگهانی و ناخواستهٔ افکار، تصاویر یا خاطرات مزاحم به جریان آگاهانه ذهنی گفته می‌شود. این پدیده می‌تواند در فرآیندهای شناختی عادی یا در قالب علائم روان‌شناختی مختلف بروز کند.

نام‌های دیگر: intrusions، Intrusion

شناخت

تداعی آزاد

Free association

روشی در روان‌کاوی که در آن فرد بدون فیلتر کردن یا سانسور کردن، هر آنچه را که به ذهنش می‌رسد بیان می‌کند. هدف از این تکنیک، دسترسی به فرآیندهای ناخودآگاه و ریشه‌های روانی رفتارها است.

نام‌های دیگر: تداعی آزاد

شناخت