فکر بنیان

واژه‌نامهٔ یکپارچهٔ روان‌شناسی

اصطلاحات فارسی و انگلیسی، تعریف‌های علمی بازنویسی‌شده و پیوند آثار مرتبط در بانک‌های فکر بنیان. نشانی اصلی واژه‌نامه

۷۰۴ اصطلاح منتشرشده · صفحهٔ ۵ از ۸

روش تک‌آزمودنی

Single-subject design

روش تک‌آزمودنی نوعی طرح پژوهشی است که در آن واحد تحلیل داده‌ها یک فرد یا گروه بسیار کوچک است، نه میانگین گروهی. در این روش، رفتار فرد در طول زمان به‌طور پیوسته اندازه‌گیری شده و تحت مداخله قرار می‌گیرد تا اثرات درمانی یا تجربی ارزیابی شود. این رویکرد در روان‌شناسی بالینی و آموزشی برای شخصی‌سازی مداخلات کاربرد دارد.

نام‌های دیگر: روش تک‌آزمودنی

شناخت

روش علمی

Scientific Method

روش علمی، رویکردی سیستماتیک و ساختاریافته برای کسب دانش است که بر پایه مشاهده، فرضیه‌سازی، آزمایش و تحلیل داده‌ها استوار است. این روش با به‌کارگیری تفکر انتقادی و شواهد تجربی، از حدس‌های سلیقه‌ای پرهیز کرده و به تولید دانشی قابل‌تست و تکرارپذیر می‌پردازد. در روان‌شناسی، این چارچوب پایه‌ای برای بررسی پدیده‌های ذهنی و رفتاری محسوب می‌شود.

نام‌های دیگر: روش علمی

شناخت

روش‌شناسی پژوهش

Research Methodology

روش‌شناسی پژوهش به مجموعه اصول، استراتژی‌ها و تکنیک‌های سیستماتیک اطلاق می‌شود که پژوهشگران برای جمع‌آوری، تحلیل و تفسیر داده‌ها به کار می‌گیرند. این حوزه شامل انتخاب طرح‌های تحقیق کمی و کیفی، ابزارهای سنجش معتبر و روش‌های نمونه‌گیری مناسب است. رعایت دقیق اصول روش‌شناسی برای اطمینان از روایی و پایایی یافته‌های علمی در روان‌شناسی ضروری است.

نام‌های دیگر: روش تحقیق و سنجش

شناخت

روش‌شناسی پژوهش

Research Methodology

روش‌شناسی پژوهش به مطالعه اصول، قواعد و چارچوب‌های کلی طراحی و اجرای تحقیقات علمی اطلاق می‌شود. این مفهوم فراتر از تکنیک‌های خاص، به توجیه فلسفی و منطقی انتخاب روش‌های گردآوری و تحلیل داده‌ها می‌پردازد. در روان‌شناسی، درک روش‌شناسی برای ارزیابی اعتبار و پایایی یافته‌های علمی و تمایز بین پژوهش‌های کیفی و کمی ضروری است.

نام‌های دیگر: روش‌شناسی پژوهش

شناخت

روش‌های آماری

Statistical methods

مجموعه‌ای از اصول و تکنیک‌های ریاضی برای جمع‌آوری، سازمان‌دهی، تحلیل و تفسیر داده‌های روان‌شناختی هستند. این روش‌ها به پژوهشگران اجازه می‌دهند تا الگوهای پنهان در رفتار و فرآیندهای ذهنی را شناسایی کرده و از نمونه‌های کوچک به جمعیت بزرگ تعمیم یابند. کاربرد آن‌ها در آزمون فرضیه‌ها و سنجش میزان اطمینان از یافته‌های علمی ضروری است.

نام‌های دیگر: روش‌های آماری

شناخت

روش‌های آموزشی

instructional methods

روش‌های آموزشی به راهبردها و تکنیک‌های خاصی اشاره دارند که معلمان برای انتقال محتوا و تسهیل یادگیری استفاده می‌کنند. این روش‌ها می‌توانند شامل تدریس مستقیم، یادگیری مشارکتی یا کاوشگری باشند. انتخاب روش مناسب بستگی به اهداف آموزشی، ویژگی‌های فراگیران و محیط یادگیری دارد.

نام‌های دیگر: instructional methods

شناخت

روش‌های رایانه‌بر

Resampling Methods

روش‌های رایانه‌بر تکنیک‌های آماری هستند که با استفاده از توانایی محاسباتی رایانه‌ها، توزیع نمونه‌گیری را از طریق تکرار بارگیری مجدد از داده‌های موجود برآورد می‌کنند. تکنیک‌هایی مانند بوت‌استرپ و جک‌نایف در این دسته قرار می‌گیرند و برای تخمین خطای معیار و ساختن فاصله‌های اطمینان بدون فرضیات توزیع نرمال کاربرد دارند.

نام‌های دیگر: روش‌های رایانه‌بر

شناخت

رویا

dreams

تجربیات ذهنی، تصاویر و احساساتی که در طول خواب رخ می‌دهند و اغلب دارای بار عاطفی هستند. در رویکردهای روان‌شناختی، رویاها می‌توانند بازنمایی از تمایلات یا تعارضات درونی فرد باشند.

نام‌های دیگر: dreams

شناخت

رویا

dream

تجربیات ذهنی شامل تصاویر، احساسات و افکار که در هنگام خواب به صورت خودبه‌خودی تجربه می‌شوند. رویاها از منظر روان‌شناسی می‌توانند بازنمایی ناخودآگاه یا فرآیندهای شناختی حین خواب باشند.

نام‌های دیگر: رویا

شناخت

رویارویی

Confrontation

رویارویی در روان‌شناسی بالینی به معنای اشارهٔ مستقیم و محترمانهٔ درمانگر به ناهماهنگی‌ها، تناقضات یا رفتارهای دفاعی مراجع است. این تکنیک با هدف افزایش خودآگاهی مراجع و تشویق او به پذیرش واقعیت‌هایی که از آن‌ها فرار می‌کند، به کار می‌رود. رویارویی صحیح باید با حساسیت و در بستر رابطهٔ درمانی امن انجام شود تا از مقاومت مراجع کاسته شود.

نام‌های دیگر: رویارویی

شناخت

رویارویی

Confrontation

رویارویی در روان‌شناسی بالینی به معنای اشارهٔ مستقیم و محترمانهٔ درمانگر به ناهماهنگی‌ها، تناقضات یا رفتارهای دفاعی مراجع است. این تکنیک با هدف افزایش خودآگاهی مراجع و تشویق او به پذیرش واقعیت‌هایی که از آن‌ها فرار می‌کند، به کار می‌رود. رویارویی صحیح باید با حساسیت و در بستر رابطهٔ درمانی امن انجام شود تا از مقاومت مراجع کاسته شود.

نام‌های دیگر: Confrontation

شناخت

رویکرد فراتئوریک

Metatheoretical Approach

نگاهی نظری است که به جای تمرکز بر یک نظریهٔ خاص، به بررسی ساختار، مبانی و اصول حاکم بر مجموعه‌ای از نظریه‌ها می‌پردازد. این رویکرد به درک عمیق‌تر از پیوند میان مفاهیم مختلف در حوزه‌های گوناگون روان‌شناسی کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: رویکرد فراتئوریک

شناخت

رویکردهای انسان‌گرایانه

Humanistic Approaches

رویکردهای انسان‌گرایانه در روان‌شناسی، بر پتانسیل ذاتی انسان برای رشد، خودشکوفایی و انتخاب آزاد تأکید دارند. این دیدگاه‌ها انسان را موجودی خلاق و مسئول می‌دانند که به دنبال معنا و تحقق خود است. این رویکرد در مقابل رویکردهای تعیین‌گرایانه روانکاوی و رفتارگرایی قرار می‌گیرد و بر تجربه زیسته فرد تمرکز دارد.

نام‌های دیگر: رویکردهای انسان‌گرایانه

شناخت

رویکردهای چندگانه

Multimodal Approach

رویکردهای چندگانه به روش‌های مداخله‌ای یا درمانی اطلاق می‌شود که از ترکیب چندین تکنیک، نظریه یا مداخله برای رسیدگی به پیچیدگی‌های یک مسئله روان‌شناختی استفاده می‌کنند. این رویکرد بر این اصل استوار است که رفتار انسان تحت تأثیر عوامل زیستی، شناختی و محیطی متعددی است و درمان باید جامع باشد.

نام‌های دیگر: رویکردهای چندگانه

شناخت

ریاضیات

mathematics

ریاضیات شاخه‌ای از دانش است که به مطالعهٔ کمیت‌ها، ساختارها، فضا و تغییرات می‌پردازد. در روان‌شناسی شناختی، توانایی‌های ریاضی بخشی از عملکردهای اجرایی و حافظهٔ کاری هستند. مهارت‌های عددی و استدلال منطقی در این حوزه نقش کلیدی در حل مسئله دارند. پیشرفت در ریاضیات با عوامل شناختی و انگیزشی متعددی مرتبط است.

نام‌های دیگر: mathematics

شناخت

ریاضیات و جنسیت

Gender and Mathematics

این حوزه به بررسی ادرافات، نگرش‌ها و عملکرد جنسیتی در یادگیری و تدریس ریاضیات می‌پردازد. مطالعات نشان می‌دهند که تفاوت‌های عملکردی ناچیز است، اما شکاف‌های موجود اغلب ناشی از کلیشه‌های فرهنگی و سوگیری‌های آموزشی است. این موضوع بر انگیزش تحصیلی و اعتمادبه‌نفس دانش‌آموزان در حوزه‌های STEM تأثیر مستقیم دارد.

نام‌های دیگر: ریاضیات و جنسیت

شناخت

ریتم

rhythm

ریتم به الگوی زمانی تکرارشونده رویدادها یا محرک‌ها اشاره دارد که شامل فواصل زمانی و تأکیدهای متفاوت است. در روان‌شناسی ادراک، ریتم نقش کلیدی در هماهنگی حرکتی، توجه و پردازش شنیداری ایفا می‌کند. درک ریتم به افراد کمک می‌کند تا نظم و ساختار محرک‌های محیطی را شناسایی کنند.

نام‌های دیگر: ریتم

شناخت

زبان

Language

زبان سیستمی نمادین و ساختاریافته از صداها، علائم یا کلمات است که برای ارتباط، ابراز افکار و انتقال اطلاعات به کار می‌رود. در روان‌شناسی، زبان نه تنها ابزار ارتباطی، بلکه بستری برای شکل‌گیری تفکر و تنظیم هیجانات شناخته می‌شود. مطالعه زبان شامل ابعاد شناختی، رشدی و اجتماعی آن در تعامل با محیط است.

نام‌های دیگر: زبان

شناخت

زبان

language

زبان سیستمی نمادین و ساختاریافته برای ارتباط، تفکر و انتقال اطلاعات در میان افراد است. این پدیده شامل آواها، واژگان، دستور زبان و معانی است که به انسان امکان می‌دهد تجربیات خود را بیان کند. زبان نه‌تنها ابزاری ارتباطی است، بلکه در شکل‌گیری مفاهیم شناختی و الگوهای تفکر نیز نقش بنیادین ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: language

شناخت

زبان انسانی

Human language

زبان انسانی سیستم پیچیده‌ای از نمادها، آواها و قواعد دستوری است که امکان ارتباط، تفکر و انتقال فرهنگ را در گونه انسان فراهم می‌کند. ویژگی‌های متمایزکننده آن شامل دوگانگی آراستگی، تولید بی‌پایان و جابجایی زمینه است. از دیدگاه روان‌شناسی، زبان بستر اصلی شکل‌گیری شناخت و تنظیم هیجانی محسوب می‌شود.

نام‌های دیگر: Human language، human language

شناخت

زبان خارجی

Foreign language

زبانی که در محیطی متفاوت از محل اصلی یا بومی آن صحبت می‌شود و به عنوان یک سیستم ارتباطی ثانویه آموخته می‌شود. یادگیری زبان خارجی می‌تواند بر فرآیندهای شناختی و انعطاف‌پذیری ذهنی تأثیرگذار باشد.

نام‌های دیگر: Foreign language

شناخت

زبان طبیعی

Natural language

زبان طبیعی به هرگونه سیستم زبانی اطلاق می‌شود که توسط انسان‌ها به‌طور طبیعی برای ارتباطات روزمره و پیچیده تکامل یافته است. این زبان‌ها برخلاف زبان‌های مصنوعی یا برنامه‌نویسی، دارای ساختارهای دستوری منعطف، ابهام‌پذیری و زمینه‌مندی هستند. در روان‌شناسی شناختی، مطالعه زبان طبیعی به درک فرآیندهای ذهنی مرتبط با تولید و درک کلام کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Natural language

شناخت

زبان‌شناسی

linguistics

زبان‌شناسی مطالعه علمی ساختار، کاربرد و خاستگاه زبان انسانی است. این رشته به بررسی آوایی، نحوی، معنایی و کاربردی زبان‌ها می‌پردازد. در روان‌شناسی، زبان‌شناسی به درک فرآیندهای ذهنی مرتبط با تولید و درک زبان کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: زبان‌شناسی

شناخت

زمان مشاهده

viewing time

به بازهٔ زمانی یا مدت‌زمانی اشاره دارد که یک فرد به یک محرک، تصویر یا پدیده خیره می‌شود یا آن را مشاهده می‌کند. این متغیر در مطالعات ادراکی و توجه برای سنجش میزان تمرکز یا پردازش اطلاعات به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: viewing time

شناخت

زمان واکنش

Reaction time

زمان واکنش به فاصله زمانی میان ارائه یک محرک و آغاز پاسخ حرکتی فرد اطلاق می‌شود. این شاخص به عنوان معیاری برای سنجش سرعت پردازش اطلاعات در سیستم عصبی و شناختی مورد استفاده قرار می‌گیرد. پژوهشگران با تغییر شرایط آزمایش، اجزای مختلف فرآیندهای ذهنی را از طریق تغییرات در زمان واکنش تحلیل می‌کنند.

نام‌های دیگر: زمان واکنش

شناخت

زمان‌بندی

Timing

زمان‌بندی در روان‌شناسی به توالی و زمان وقوع رویدادها یا مداخلات در فرآیندهای رشدی، درمانی یا یادگیری اشاره دارد. اهمیت این مفهوم در آن است که اثرگذاری یک عامل محیطی یا آموزشی به لحظه وقوع آن بستگی دارد. برای مثال، زمان مناسب برای ارائه بازخورد یا آموزش مهارت‌های جدید می‌تواند نتایج را به‌طور چشمگیری تغییر دهد.

نام‌های دیگر: زمان‌بندی

شناخت

زمان‌مندی

Temporality

زمان‌مندی به ویژگی پدیده‌های روان‌شناختی اشاره دارد که در بستر زمان رخ می‌دهند، تغییر می‌کنند و دارای توالی منطقی هستند. این مفهوم در درک تجربه زیسته، حافظه و فرآیندهای تصمیم‌گیری نقش کلیدی دارد. توجه به زمان‌مندی به پژوهشگران کمک می‌کند تا تغییرات رفتاری و هیجانی را در طول زمان به‌درستی تحلیل کنند.

نام‌های دیگر: Temporality، temporality

شناخت

زمینه

Context (archaeology)

در باستان‌شناسی، زمینه به موقعیت مکانی و شرایطی اشاره دارد که یک شیء یا یافته در آن کشف شده است. اگرچه این اصطلاح تخصصی باستان‌شناسی است، اما در روان‌شناسی به‌طور استعاری برای توصیف محیط و شرایطی به کار می‌رود که رفتار یا فرآیند روانی در آن رخ می‌دهد. این مفهوم بر اهمیت بستر اجتماعی و فرهنگی در تفسیر رفتار تأکید دارد.

نام‌های دیگر: Context (archaeology)

شناخت

زمینه فضایی

spatial context

زمینه فضایی به ویژگی‌های محیطی و مکانی اشاره دارد که در آن یک رویداد یا یادگیری رخ می‌دهد و به عنوان سیگنال برای بازیابی حافظه عمل می‌کند. این مفهوم در مطالعات حافظه و یادگیری اهمیت دارد، زیرا تغییر محیط می‌تواند بر توانایی به‌یادآوری اطلاعات تأثیر بگذارد. مغز از نشانه‌های فضایی برای سازماندهی و بازیابی خاطرات استفاده می‌کند.

نام‌های دیگر: spatial context

شناخت

زوال عقل

dementia

زوال عقل یا دمانس، یک سندرم بالینی است که با افت قابل‌توجه و تدریجی عملکرد شناختی از قبیل حافظه، تفکر، جهت‌گیری و قضاوت همراه است. این وضعیت معمولاً ناشی از بیماری‌های پیشرونده‌ای مانند آلزایمر است و بر توانایی فرد در انجام فعالیت‌های روزمره تأثیر منفی می‌گذارد. زوال عقل فراتر از فراموشی‌های طبیعی مرتبط با سن بوده و نیازمند ارزیابی تخصصی است.

نام‌های دیگر: دمانس

شناخت

ساختار ذهن

Mental structure

ساختار ذهن به سازمان‌بندی و چیدمان اجزای مختلف روان مانند ادراک، حافظه، تفکر و هیجان اشاره دارد. در روان‌شناسی شناختی، این مفهوم به نحوه پردازش اطلاعات توسط مغز و سازمان‌دهی تجربیات ذهنی مربوط می‌شود. درک ساختار ذهن برای تبیین الگوهای فکری و رفتاری انسان ضروری است.

نام‌های دیگر: ساختار ذهن

شناخت

سامانه اطلاعات

Information system

مجموعه‌ای سازمان‌یافته از اجزایی شامل افراد، فرآیندها، داده‌ها و فناوری که برای جمع‌آوری، پردازش، ذخیره و توزیع اطلاعات طراحی شده‌اند. در بافت روان‌شناسی و سازمانی، این سامانه‌ها بستر تعاملات انسانی و تصمیم‌گیری را فراهم می‌آورند. بررسی عملکرد این سامانه‌ها به درک تأثیر فناوری بر شناخت و رفتار کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: Information system

شناخت

سایبرپسیکولوژی

Cyberpsychology

سایبرپسیکولوژی یا روان‌شناسی سایبری، مطالعه علمی رفتار انسانی در تعامل با فناوری‌های دیجیتال است. این رشته به بررسی پدیده‌هایی مانند هویت مجازی، خشونت سایبری و وابستگی به اینترنت می‌پردازد. هدف آن درک چگونگی تغییر فرآیندهای روان‌شناختی در بستر فضای مجازی است.

نام‌های دیگر: سایبرپسیکولوژی

شناخت

سایبرپسیکولوژی

Cyberpsychology

سایبرپسیکولوژی مطالعه علمی رفتار انسان در تعامل با فناوری‌های سایبری و دیجیتال است. این حوزه بر چگونگی تأثیرگذاری فناوری بر روان، شخصیت و روابط اجتماعی تمرکز دارد. مباحث اصلی شامل هویت آنلاین، پرخاشگری سایبری و تأثیرات شبکه‌های اجتماعی است. این رشته مرزهای روان‌شناسی بالینی و فناوری اطلاعات را پیوند می‌زند.

نام‌های دیگر: cyberpsychology

شناخت

سبک شناختی

Cognitive style

سبک شناختی به روش‌های ترجیحی و پایدار فرد در ادراک، سازماندهی و پردازش اطلاعات اشاره دارد. این سبک‌ها نشان‌دهنده تفاوت‌های فردی در نحوه تفکر و یادگیری هستند و با توانایی‌های شناختی متفاوت‌اند. مثال‌های رایج شامل سبک تحلیلی در مقابل کلی‌نگر است که بر نحوه تعامل فرد با محیط تأثیر می‌گذارد.

نام‌های دیگر: Cognitive style، cognitive style

شناخت

سبک نوشتاری

Writing style

نحوه انتخاب کلمات، ساختار جملات و لحن نویسنده است که ویژگی‌های منحصربه‌فرد او را در متن نشان می‌دهد. سبک نوشتاری می‌تواند بر انتقال معنا و تأثیرگذاری بر خواننده نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.

نام‌های دیگر: Writing style

شناخت

سبک‌های یادگیری

learning styles

سبک‌های یادگیری به ترجیحات فردی افراد در دریافت و پردازش اطلاعات اشاره دارد. این سبک‌ها معمولاً در دسته‌های دیداری، شنیداری و جنبشی طبقه‌بندی می‌شوند. اگرچه محبوبیت زیادی دارند، اما پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهند که تطبیق روش تدریس با سبک یادگیری لزوماً منجر به بهبود نتایج یادگیری نمی‌شود.

نام‌های دیگر: سبک‌های یادگیری

شناخت

سبک‌های یادگیری

learning styles

الگوهای منحصر‌به‌فردی که افراد برای دریافت، پردازش و سازماندهی اطلاعات از خود نشان می‌دهند. این سبک‌ها شامل روش‌های بصری، شنیداری، جنبشی و سایر رویکردهای شناختی در فرآیند یادگیری هستند.

نام‌های دیگر: learning styles

شناخت

سرزنش

Blame

سرزنش به فرآیند انتساب مسئولیت یا تقصیر برای یک رویداد یا رفتار خاص به خود یا دیگران اشاره دارد. در روان‌شناسی، این مفهوم اغلب در چارچوب نظریه‌های شناختی و بین‌فردی بررسی می‌شود و می‌تواند به عنوان یک مکانیسم دفاعی یا الگوی فکری ناسازگار ظاهر شود. سرزنش مداوم خود یا دیگران می‌تواند منجر به احساسات منفی مانند شرم، گناه و خشم شود و بر کیفیت روابط اجتماعی تأثیر بگذارد.

نام‌های دیگر: سرزنش

شناخت

سرکوب درخشش مداوم

continuous flash suppression

یک پدیده در روان‌شناسی ادراکی است که در آن یک محرک با نوسان بالا می‌تواند مانع از آگاهی خودآگاه از یک محرک دیگر در میدان بینایی شود. این فرآیند برای مطالعه تفاوت میان پردازش ناخودآگاه و خودآگاه در سیستم بینایی استفاده می‌شود.

نام‌های دیگر: continuous flash suppression

شناخت

سناریو

Scenario

سناریو توصیفی از یک موقعیت فرضی یا شبیه‌سازی شده است که برای بررسی واکنش‌ها، تصمیم‌گیری‌ها یا مهارت‌های افراد در شرایط خاص طراحی می‌شود. در روان‌شناسی و آموزش، سناریوها اغلب برای ارزیابی عملکرد، تمرین مهارت‌های اجتماعی یا تحلیل رفتار در محیط‌های کنترل شده به کار می‌روند. این ابزار به پژوهشگران و مربیان امکان می‌دهد تا الگوهای رفتاری را پیش‌بینی و مطالعه کنند.

نام‌های دیگر: سناریو

شناخت

سنجش فراشناخت

Metacognitive Assessment

سنجش فراشناخت فرآیندی است که در آن توانایی فرد بر فرآیندهای ذهنی خود و نظارت بر آن‌ها ارزیابی می‌شود. این ابزارها میزان آگاهی فرد از نقاط قوت و ضعف شناختی‌اش و توانایی برنامه‌ریزی برای یادگیری را می‌سنجند. نتایج این سنجش‌ها به بهبود راهبردهای خودتنظیمی و کارایی یادگیری در افراد کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: سنجش فراشناخت

شناخت

سنجش مزایا و معایب

cost-benefit analysis

یک تکنیک شناختی است که در آن فرد به بررسی دقیق سودها و زیان‌های یک رفتار، فکر یا باور خاص می‌پردازد. این روش با تجسم کردن پیامدهای مثبت و منفی، به فرد کمک می‌کند تا تصمیمات منطقی‌تری بگیرد و الگوهای رفتاری ناکارآمد را تغییر دهد.

نام‌های دیگر: سنجش مزایا و معایب

شناخت

سواد

Literacy

توانایی خواندن، نوشتن و درک نمادها و اطلاعات در بافت‌های مختلف اجتماعی و فرهنگی. در روان‌شناسی، سواد فراتر از مهارت‌های پایه خواندن و نوشتن، شامل توانایی پردازش انتقادی اطلاعات و کاربرد آن در زندگی روزمره است. سواد دیجیتال و عاطفی نیز از مصادیق مدرن آن محسوب می‌شوند.

نام‌های دیگر: Literacy، literacy

شناخت

سواد خواندن

reading literacy

توانایی فرد در درک، استفاده، ارزیابی و بازنمایی متون نوشتاری برای دستیابی به اهداف شخصی و توسعه دانش. این مفهوم فراتر از توانایی ساده در رمزگشایی است و به درک عمیق متن اشاره دارد.

نام‌های دیگر: سواد خواندن

شناخت

سوگیری آموزشی

educational bias

تمایل سیستماتیک و ناعادلانه در فرآیندهای آموزشی، ارزیابی یا تعاملات معلم و دانش‌آموز که ناشی از پیش‌فرض‌های فرهنگی، جنسیتی یا قومیتی است. این سوگیری می‌تواند بر انتظارات آموزشی، فرصت‌های یادگیری و موفقیت تحصیلی افراد تأثیر منفی بگذارد و نیازمند آگاهی و خنثی‌سازی در محیط‌های آموزشی است.

نام‌های دیگر: سوگیری آموزشی

شناخت

سوگیری شناختی

cognitive bias

سوگیری شناختی به الگوهای سیستماتیک انحراف از قضاوت منطقی یا واقعیت‌نگر در فرآیندهای تصمیم‌گیری و قضاوت اشاره دارد. این انحرافات معمولاً ناشی از محدودیت‌های پردازش اطلاعات در مغز و استفاده از قضاوت‌های شهودی سریع هستند. سوگیری‌ها می‌توانند بر ادراک، حافظه و رفتار تأثیر بگذارند و اغلب منجر به خطاهای قابل پیش‌بینی در تفکر می‌شوند.

نام‌های دیگر: سوگیری شناختی

شناخت

سوگیری ضمنی

implicit bias

سوگیری ضمنی به معنای ارزیابی‌ها یا احساسات خودکار و ناخودآگاه نسبت به افراد، گروه‌ها یا پدیده‌ها است که در سطح هوشیاری فرد قرار ندارد. این سوگیری‌ها اغلب تحت تأثیر تجربیات گذشته و زمینه‌های فرهنگی شکل می‌گیرند و می‌توانند بر قضاوت‌ها و رفتارهای فرد تأثیر بگذارند، حتی اگر فرد آگاهانه به دنبال برابری باشد.

نام‌های دیگر: implicit bias

شناخت

سوناتا

Sonata

سوناتا ساختاری موسیقایی چندبخشی است که معمولاً برای یک یا دو ساز تنبک (مانند پیانو یا ویولن) تألیف می‌شود و از سه یا چهار حرکت با تمپوهای متفاوت تشکیل شده است. این فرم در روان‌شناسی شناختی به دلیل ساختار منطقی و پیش‌بینی‌پذیری الگوهای هارمونیک، به عنوان ابزاری برای مطالعه پردازش اطلاعات و انتظارات شنیداری مورد توجه است.

نام‌های دیگر: سوناتا

شناخت

سیستم انسان‌-ماشین

Human–machine system

این مفهوم به یک یکپارچه‌سازی اشاره دارد که در آن انسان و تجهیزات مکانیکی یا نرم‌افزاری به‌طور متقابل عمل می‌کنند تا وظایف خاصی را انجام دهند. در این سیستم، اطلاعات از طریق بازخوردها بین اپراتور و دستگاه جابه‌جا می‌شود. موفقیت این سیستم وابسته به هماهنگی بهینه بین توانایی‌های انسانی و قابلیت‌های فنی است.

نام‌های دیگر: Human–machine system

شناخت

سیستم جامع اکسنر

Exner Comprehensive System

یک روش استاندارد و معتبر برای کدگذاری و تفسیر پاسخ‌های آزمون رورشاخ است که توسط جان اکسنر توسعه یافته است. این سیستم با ترکیب عناصر کمی و کیفی پاسخ‌ها، ساختار شخصیت و کارکردهای روان‌شناختی را ارزیابی می‌کند. استفاده از این سیستم باعث افزایش روایی و پایایی تفسیرهای بالینی از آزمون رورشاخ شده است.

نام‌های دیگر: سیستم جامع اکسنر

شناخت

سیستم سنجش پیامد پرومیس

PROMIS

پرومیس (Patient-Reported Outcomes Measurement Information System) یک چارچوب استاندارد و معتبر برای اندازه‌گیری گزارش‌های خودکار بیماران درباره سلامت و کیفیت زندگی است. این سیستم از روش‌های نوین روان‌سنجی مانند نظریه پاسخ گویه استفاده می‌کند تا با نمونه‌سواری کمتر، دقت بالایی داشته باشد. پرومیس برای پایش تغییرات بالینی در طول زمان و در جمعیت‌های مختلف طراحی شده است.

نام‌های دیگر: PROMIS

شناخت

سینتکس

Syntax

سینتکس یا دستور زبان، مجموعه‌ای از قوانین و اصولی است که نحوه چیدمان و ترکیب کلمات برای ساختاردهی جملات معنادار را تعیین می‌کند. این مفهوم در روان‌شناسی زبان و علوم شناختی برای بررسی نحوه پردازش ساختارهای زبانی در مغز مورد مطالعه قرار می‌گیرد. درک سینتکس برای تولید و درک صحیح گفتار ضروری است.

نام‌های دیگر: Syntax

شناخت

شاخص‌های روایی

Validity Scales

مقیاس‌هایی در آزمون‌های روان‌سنجی هستند که برای سنجش صداقت، تلاش و سازگاری پاسخ‌دهنده طراحی شده‌اند. این شاخص‌ها مشخص می‌کنند که آیا نتایج آزمون قابل اعتماد است یا خیر. نمونه‌های رایج آن شامل مقیاس‌های پنهان‌سازی، بی‌دقتی و پاسخ‌دهی تصادفی در آزمون‌های شخصیتی است.

نام‌های دیگر: شاخص‌های روایی

شناخت

شایستگی فرهنگی

cultural competence

شایستگی فرهنگی مجموعه‌ای از رفتارها، نگرش‌ها و سیاست‌هاست که به افراد یا سازمان‌ها امکان می‌دهد تا به طور مؤثر در چارچوب‌های فرهنگی متفاوت کار کنند. این مفهوم بر درک، احترام و پاسخگویی مناسب به تفاوت‌های فرهنگی تأکید دارد. در روان‌شناسی، این مهارت برای ارائه خدمات درمانی مناسب به افراد از پیشینه‌های گوناگون حیاتی است.

نام‌های دیگر: cultural competence، Cultural competence

شناخت

شبکه درجه دو

Tier 2 network

این اصطلاح در مدل‌های مداخله چندمرحله‌ای (MTSS) به گروهی از دانش‌آموزان یا مراجعان اطلاق می‌شود که نیاز به حمایت‌های هدفمند و گروهی فراتر از آموزش عمومی دارند. این سطح شامل مداخلات کوتاه‌مدت و ساختاریافته است که برای رفع مشکلات رفتاری یا تحصیلی خاص طراحی شده‌اند. هدف، پیشگیری از تشدید مشکلات و کاهش نیاز به خدمات سنگین‌تر در آینده است.

نام‌های دیگر: Tier 2 network

شناخت

شبکه درجه یک

Tier 1 network

این اصطلاح به سطح پایه و عمومی مداخلات در مدل‌های چندمرحله‌ای اشاره دارد که برای تمام افراد یک جامعه یا کلاس طراحی شده است. هدف، ایجاد محیطی پیشگیرانه و ارائه آموزش‌های استاندارد برای ارتقای سلامت روان یا عملکرد تحصیلی همگانی است. این شبکه شامل مداخلات گسترده و غیرتخصصی است که برای اکثریت قریب به اتفاق افراد کافی می‌باشد.

نام‌های دیگر: Tier 1 network

شناخت

شرطی‌سازی عامل

operant conditioning

شرطی‌سازی عامل فرآیندی است که در آن رفتارها بر اساس پیامدهای آن‌ها تقویت یا تضعیف می‌شوند. اگر رفتاری منجر به پاداش شود، احتمال تکرار آن افزایش می‌یابد و اگر منجر به تنبیه شود، احتمال کاهش آن بیشتر می‌شود. این نوع یادگیری توسط بی. اف. اسکینر توسعه یافت و بر نقش عواقب رفتاری در شکل‌گیری رفتار تأکید دارد.

نام‌های دیگر: operant conditioning

شناخت

شرطی‌سازی کلاسیک

classical conditioning

شرطی‌سازی کلاسیک نوعی یادگیری است که در آن یک محرک خنثی با یک محرک غیرشرطی که به طور طبیعی پاسخ ایجاد می‌کند، همراه می‌شود تا در نهایت محرک خنثی نیز همان پاسخ را ایجاد کند. این فرآیند توسط ایوان پاولف کشف شد و بر اساس آن، موجود زنده یاد می‌گیرد که بین دو رویداد مرتبط ارتباط برقرار کند. در این نوع یادگیری، پاسخ‌ها معمولاً غیرارادی و غریزی هستند.

نام‌های دیگر: classical conditioning

شناخت

شفاسازی

Clarification

شفاسازی فرآیندی است که در آن درمانگر به مراجع کمک می‌کند تا افکار، احساسات و تجربیات مبهم یا گنگ خود را شفاف‌تر و منسجم‌تر بیان کند. در این مرحله، هدف اصلی روشن‌سازی ابهامات و ساختاردهی به محتوای ذهنی مراجع است تا درک عمیق‌تری از مسائل خود پیدا کند. این تکنیک معمولاً در مراحل اولیه یا میانی درمان برای ایجاد پایه‌ای محکم برای کاوش‌های بعدی به کار می‌رود.

نام‌های دیگر: Clarification

شناخت

شک‌گرایی

Skepticism

شک‌گرایی در روان‌شناسی به تمایل فرد برای پرسشگری، تردید و عدم پذیرش سریع ادعاها یا باورهای بدون شواهد کافی اشاره دارد. این ویژگی می‌تواند به عنوان یک مکانیسم دفاعی یا سبک شناختی در برابر اطلاعات جدید عمل کند. شک‌گرایی سالم با تفکر انتقادی مرتبط است، اما شک‌گرایی افراطی ممکن است با بدبینی یا پارانویا اشتباه گرفته شود.

نام‌های دیگر: شک‌گرایی

شناخت

شناخت

Cognition

شناخت به مجموعه‌ای از فرآیندهای ذهنی اطلاق می‌شود که شامل ادراک، توجه، حافظه، زبان، حل مسئله و قضاوت است. این فرآیندها به فرد اجازه می‌دهند تا اطلاعات را دریافت، پردازش و ذخیره کند. شناخت پایه و اساس تفکر و رفتار انسانی را تشکیل می‌دهد.

نام‌های دیگر: شناخت

شناخت

شناخت

Cognition

شناخت به مجموعه‌ای از فرآیندهای ذهنی اطلاق می‌شود که شامل ادراک، توجه، حافظه، تفکر، حل مسئله و زبان می‌شود. این فرآیندها نحوه دریافت، پردازش، ذخیره‌سازی و بازیابی اطلاعات را در ذهن انسان توصیف می‌کنند. شناخت پایه‌ی اصلی یادگیری، قضاوت و تصمیم‌گیری‌های روزمره است و در روان‌شناسی به عنوان یکی از حوزه‌های کلیدی مطالعه در نظر گرفته می‌شود.

نام‌های دیگر: cognition، Cognition

شناخت

شناخت اجتماعی

Social cognition

شناخت اجتماعی شاخه‌ای از روان‌شناسی است که بررسی می‌کند افراد چگونه اطلاعات اجتماعی را دریافت، پردازش، ذخیره و به کار می‌برند. این فرآیندها شامل ادراک اجتماعی، توجه، حافظه و قضاوت درباره خود و دیگران می‌شود. شناخت اجتماعی به درک چگونگی تأثیر تفکرات بر رفتارهای اجتماعی و تعاملات بین‌فردی می‌پردازد.

نام‌های دیگر: Social cognition، social cognition

شناخت

شناخت بدنی

Embodied cognition

رویکردی در روان‌شناسی شناختی که استدلال می‌کند شناخت ریشه در تجربه‌های حسی-حرکتی بدن دارد. بر این اساس، فرآیندهای ذهنی توسط شکل، حواس و الگوهای حرکتی بدن شکل می‌گیرند. این نظریه مرزهای سنتی بین ذهن و بدن را به چالش می‌کشد.

نام‌های دیگر: Embodied cognition، embodied cognition

شناخت

شناخت چهره

face perception

فرآیند روانی پیچیده‌ای است که شامل شناسایی، تشخیص و درک ویژگی‌های چهره‌های انسانی می‌شود. این توانایی برای تعاملات اجتماعی و تشخیص هویت افراد ضروری است.

نام‌های دیگر: شناخت چهره

شناخت

شناخت موسیقایی

music cognition

حوزه‌ای از روان‌شناسی شناختی که به بررسی نحوه پردازش، درک و تفسیر ویژگی‌های موسیقی توسط مغز می‌پردازد. این حوزه شامل تحلیل عناصر موسیقایی مانند ریتم، ملودی و هارمونی در ساختارهای ذهنی است.

نام‌های دیگر: music cognition

شناخت

شناخت‌درمانی

Cognitive Therapy

رویکردی درمانی کوتاه‌مدت و ساختاریافته که بر شناسایی، ارزیابی و تغییر الگوهای فکری ناکارآمد و تحریف‌شده تمرکز دارد. این روش فرض می‌کند که افکار فرد بر احساسات و رفتارهایش تأثیر مستقیم دارد. با اصلاح این الگوهای شناختی، علائم اختلالات روان‌شناختی کاهش یافته و سازگاری فرد بهبود می‌یابد.

نام‌های دیگر: شناخت‌درمانی

شناخت

شناخت‌درمانی بک

Beck's cognitive therapy

شناخت‌درمانی بک رویکردی ساختاریافته و کوتاه‌مدت است که بر شناسایی و اصلاح الگوهای فکری ناکارآمد و تحریف‌شده تمرکز دارد. آرون بک بنیان‌گذار این روش، معتقد بود که افکار منفی پایه‌ی اصلی اختلالات هیجانی هستند. این روش با استفاده از تکنیک‌های پرسشگری سقراطی و آزمایش‌های رفتاری، به مراجع کمک می‌کند تا واقع‌بینانه‌تر به مسائل نگاه کند.

نام‌های دیگر: شناخت‌درمانی (بک)

شناخت

شناخت‌شناسی

epistemology

شناخت‌شناسی شاخه‌ای از فلسفه است که به بررسی ماهیت، خاستگاه، محدودیت‌ها و اعتبار دانش می‌پردازد. این حوزه به پرسش‌هایی دربارهٔ تفاوت میان باور و دانش، معیارهای صحت شناخت و چگونگی کسب اطلاعات پایدار می‌پردازد. در روان‌شناسی، مفاهیم مرتبط با آن به بررسی فرآیندهای ذهنی درک و ساخت واقعیت می‌پردازد.

نام‌های دیگر: epistemology

شناخت

شهروندی و دموکراسی

Citizenship and Democracy

شهروندی و دموکراسی به مجموعه‌ای از دانش‌ها، مهارت‌ها و نگرش‌هایی اشاره دارد که افراد را برای مشارکت فعال و سازنده در زندگی اجتماعی و سیاسی آماده می‌کند. این مفهوم بر حقوق، وظایف و مشارکت مدنی تأکید داشته و بستر رشد جامعه‌ای مبتنی بر گفت‌وگو و قانون‌مداری را فراهم می‌سازد. آموزش شهروندی دموکراتیک به پرورش حس تعلق و مسئولیت‌پذیری اجتماعی کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: شهروندی و دموکراسی

شناخت

شیوه‌ها

Modalities

در روان‌شناسی، شیوه‌ها به کانال‌ها یا روش‌های مختلف دریافت و پردازش اطلاعات توسط سیستم عصبی اشاره دارند. این مفهوم معمولاً در بحث‌های مربوط به حواس پنج‌گانه و نحوه ورود محرک‌های محیطی به سیستم شناختی به کار می‌رود. هر شیوه می‌تواند بر اساس نوع محرک (بینایی، شنوایی، لامسه و غیره) دسته‌بندی شود.

نام‌های دیگر: Modalities

شناخت

صغیر بازنمایی‌گری

Representativeness heuristic

صغیر بازنمایی‌گری یک میانبر ذهنی شناختی است که در آن افراد احتمال وقوع یک پدیده را بر اساس میزان شباهت آن به یک الگوی ذهنی یا نمونهٔ بارز قضاوت می‌کنند. این خطای شناختی اغلب منجر به نادیده گرفتن اطلاعات آماری پایه و نرخ‌های واقعی می‌شود و در تصمیم‌گیری‌های روزمره و قضاوت‌های احتمالی نقش مهمی ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: Representativeness heuristic

شناخت

صلاحیت فرهنگی

Cultural competence

صلاحیت فرهنگی مجموعه‌ای از دانش، مهارت‌ها و نگرش‌هاست که به متخصصان اجازه می‌دهد با افراد از پیشینه‌های فرهنگی متفاوت به‌طور مؤثر و محترمانه تعامل کنند. این مفهوم شامل خودآگاهی نسبت به تعصبات خود و درک تأثیرات فرهنگ بر رفتار و سلامت روان است. هدف نهایی آن ارائه خدمات روان‌شناختی عادلانه و کارآمد برای همه اقشار جامعه می‌باشد.

نام‌های دیگر: صلاحیت فرهنگی

شناخت

صندلی خالی

Empty chair

تکنیکی در درمان گشتالت است که در آن مراجع با یک صندلی خالی که نماد فردی دیگر یا بخشی از خود اوست، گفتگو می‌کند. این روش به مراجع اجازه می‌دهد تا احساسات سرکوب‌شده، خشم یا نیازهای برآورده‌نشده را ابراز کند. هدف نهایی، دستیابی به آگاهی بیشتر و حل تعارضات ناتمام است.

نام‌های دیگر: Empty chair

شناخت

صورت‌بندی مورد

Case formulation

فرآیند سازماندهی اطلاعات بالینی برای درک علت، ماهیت و تداوم مشکلات روانی یک فرد است. این صورت‌بندی به درمانگر کمک می‌کند تا الگوهای رفتاری و شناختی مراجع را تحلیل و برای او برنامه‌ریزی کند.

نام‌های دیگر: صورت‌بندی مورد

شناخت

ضریب هوشی

Intelligence quotient

شاخصی عددی است که برای سنجش توانایی‌های شناختی و سطح هوش یک فرد نسبت به همسالان او استفاده می‌شود. این عدد از طریق آزمون‌های استانداردسازی‌شده به دست می‌آید و جایگاه فرد را در توزیع نرمال هوش مشخص می‌کند.

نام‌های دیگر: Intelligence quotient، intelligence quotient

شناخت

طبیعت‌گرایی

Naturalism

طبیعت‌گرایی یک دیدگاه فلسفی و روش‌شناختی است که بر این باور استوار است که همه پدیده‌ها، از جمله پدیده‌های روانی و اجتماعی، قابل توضیح از طریق قوانین و فرآیندهای طبیعی هستند. در روان‌شناسی، این رویکرد تأکید می‌کند که رفتار و ذهن باید مانند پدیده‌های فیزیکی مورد مطالعه و اندازه‌گیری قرار گیرند. این مکتب معمولاً با انکار هرگونه توضیح ماوراءطبیعی همراه است.

نام‌های دیگر: Naturalism، naturalism

شناخت

طراحی آزمایش

experimental design

طراحی آزمایش به برنامه‌ریزی ساختاریافته برای انجام یک پژوهش علمی اشاره دارد که در آن متغیرها کنترل و اندازه‌گیری می‌شوند. این طراحی شامل تعیین گروه‌های آزمایشی و گواه، روش‌های نمونه‌گیری و ابزارهای جمع‌آوری داده است. هدف اصلی طراحی آزمایش، اطمینان از روایی و پایایی نتایج پژوهش است.

نام‌های دیگر: طراحی آزمایش

شناخت

طراحی تفکر

design thinking

طراحی تفکر یک رویکرد حل مسئله خلاقانه و انسان‌محور است که بر درک عمیق نیازهای کاربر تمرکز دارد. این روش شامل مراحل همدلی، تعریف مسئله، ایده‌پردازی، نمونه‌سازی و آزمایش است. طراحی تفکر با تشویق به نوآوری و بازخورد مستمر، راه‌حل‌های کاربردی و نوآورانه تولید می‌کند.

نام‌های دیگر: design thinking

شناخت

طرح آزمایشی

experimental design

یک ساختار روش‌شناختی در پژوهش که در آن پژوهشگر با دستکاری مستقل یک متغیر، اثر آن را بر متغیر وابسته کنترل و اندازه‌گیری می‌کند. هدف از این طرح، تعیین روابط علی و معلولی میان متغیرها با کنترل عوامل مداخله‌گر است.

نام‌های دیگر: experimental design

شناخت

طرح عاملی

factor analysis

یک روش آماری چندمتغیره که برای کاهش ابعاد داده‌ها و شناسایی ساختارهای پنهان میان متغیرها به کار می‌رود. این روش با گروه‌بندی متغیرهای مرتبط، ویژگی‌های اصلی و زیرساخت‌های مشترک را در مجموعه‌داده‌ها آشکار می‌کند.

نام‌های دیگر: طرح عاملی

شناخت

طرحواره

Schema

طرحواره الگوهای بنیادین و پایدار شناختی، عاطفی و رفتاری است که از تجربیات اولیه شکل می‌گیرد و به عنوان فیلتری برای تفسیر واقعیت عمل می‌کند. این ساختارهای ذهنی به فرد کمک می‌کنند تا اطلاعات جدید را سازماندهی کند، اما در صورت ناسازگار بودن، می‌توانند منجر به الگوهای تکرارشونده و آسیب‌زا در روابط و هیجان‌ها شوند.

نام‌های دیگر: طرحواره

شناخت

طرحواره

Schema

طرحواره الگوهای بنیادین و پایدار شناختی، عاطفی و رفتاری است که از تجربیات اولیه شکل می‌گیرد و به عنوان فیلتری برای تفسیر واقعیت عمل می‌کند. این ساختارهای ذهنی به فرد کمک می‌کنند تا اطلاعات جدید را سازماندهی کند، اما در صورت ناسازگار بودن، می‌توانند منجر به الگوهای تکرارشونده و آسیب‌زا در روابط و هیجان‌ها شوند.

نام‌های دیگر: Schema

شناخت

طرحواره ذهنی

Schema

ساختارهای شناختی پایداری هستند که اطلاعات را سازمان‌دهی و تفسیر می‌کنند. این الگوهای ذهنی بر نحوه درک فرد از خود، دیگران و جهان تأثیر گذاشته و در پردازش تجربه‌های جدید نقش دارند.

نام‌های دیگر: طرحواره ذهنی

شناخت

طرحواره هیجانی

Emotional Schema

طرحواره هیجانی باورها و انتظارات فرد نسبت به هیجانات خود و دیگران را شامل می‌شود. این ساختارهای شناختی تعیین می‌کنند که فرد چگونه هیجانات را تفسیر، ارزیابی و تنظیم کند. طرحواره‌های ناسازگار می‌توانند منجر به سرکوب هیجانات یا واکنش‌های افراطی شوند. شناخت و بازسازی این طرحواره‌ها هدف اصلی در درمان‌های هیجان‌مدار است.

نام‌های دیگر: طرحواره‌ی هیجانی

شناخت

طرحواره‌درمانی هیجانی

Emotional Schema Therapy

یک رویکرد درمانی که بر شناسایی و اصلاح طرحواره‌های هیجانی ناکارآمد تمرکز دارد. این روش با هدف تغییر ساختارهای شناختی و هیجانی که مانع از تجربه هیجانات سازنده می‌شوند، طراحی شده است.

نام‌های دیگر: Emotional Schema Therapy

شناخت

عاطفه (زبان‌شناسی)

Affect (linguistics)

در حوزه زبان‌شناسی، به جنبه‌های معنایی و کاربردی کلمات اشاره دارد که بار احساسی یا نگرش گوینده را به پیام منتقل می‌کنند. این مفهوم بر نحوه انتقال حالات درونی از طریق ساختارهای زبانی و نشانه‌های کلامی تمرکز دارد.

نام‌های دیگر: Affect (linguistics)

شناخت

عامل‌های عاطفی

affective agents

عامل‌های عاطفی، شخصیت‌های مجازی یا کاراکترهای دیجیتال هستند که برای ایجاد و مدیریت تعاملات عاطفی با کاربر در محیط‌های آموزشی یا درمانی طراحی شده‌اند. این عامل‌ها با نمایش همدلی، تشویق یا همدلی شناختی، بر انگیزش و درگیری عاطفی یادگیرنده تأثیر می‌گذارند. کاربرد آن‌ها در افزایش پایداری یادگیری و بهبود تجربه کاربری در سیستم‌های هوشمند متمرکز است.

نام‌های دیگر: affective agents

شناخت

عاملیت

Agency

عاملیت به توانایی فرد در اتخاذ تصمیمات آگاهانه، آغازگر عمل بودن و تأثیرگذاری بر محیط و سرنوشت خود اشاره دارد. این مفهوم در روان‌شناسی نشان‌دهنده حس کنترل درونی و مسئولیت‌پذیری در قبال رفتارهاست. عاملیت در مقابل ساختارها قرار می‌گیرد و نقش کلیدی در رشد شخصیت و بهزیستی روان‌شناختی ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: عاملیت

شناخت

عصبی-شناختی

Neurocognitive

این اصطلاح به حوزه‌ای اشاره دارد که تعامل بین فرآیندهای عصبی مغز و عملکردهای شناختی مانند حافظه، توجه و حل مسئله را بررسی می‌کند. تغییرات در ساختار یا عملکرد مغز می‌توانند تأثیر مستقیمی بر توانایی‌های ذهنی فرد بگذارند. این مفهوم در درک اختلالاتی مانند زوال عقل یا آسیب‌های مغزی کاربرد کلیدی دارد.

نام‌های دیگر: Neurocognitive

شناخت

عقل‌گرایی

Rationalism

عقل‌گرایی رویکردی فلسفی و روان‌شناختی است که بر نقش محوری عقل و استدلال منطقی در کسب دانش و شکل‌گیری باورها تأکید دارد. در این دیدگاه، تجربه حسی به‌تنهایی منبع اصلی شناخت تلقی نمی‌شود و ذهن دارای ساختارهای ذاتی یا ایده‌های سرشتی است. این مکتب در روان‌شناسی شناختی، به بررسی چگونگی پردازش اطلاعات از طریق قوانین منطقی و سیستماتیک می‌پردازد.

نام‌های دیگر: عقل‌گرایی

شناخت

علاقه

interest

یک حالت روان‌شناختی پایدار یا موقتی است که با توجه متمرکز، ارزش‌مندی درک‌شده و تمایل به درگیری مجدد با یک شیء یا موضوع همراه است. علاقه نقش کلیدی در انگیزش درونی، یادگیری عمیق و حفظ توجه ایفا می‌کند. این سازه شامل ابعاد فردی (تمایل پایدار) و موقعیتی (واکنش لحظه‌ای) می‌شود.

نام‌های دیگر: interest

شناخت

علاقه

Interest

علاقه یک حالت روان‌شناختی پایدار است که در آن فرد توجه و تمایل ویژه‌ای به یک موضوع، فعالیت یا حوزهٔ خاص نشان می‌دهد. این حالت با احساس مثبت، کنجکاوی و انگیزهٔ درونی برای مشارکت و یادگیری همراه است. علاقه نقش مهمی در تداوم توجه، عمق پردازش اطلاعات و عملکرد بهتر در حوزه‌های مورد علاقه ایفا می‌کند.

نام‌های دیگر: علاقه

شناخت

علوم

science

علوم به مجموعه‌ای از دانش‌های سیستماتیک اطلاق می‌شود که از طریق مشاهده، آزمایش و استدلال منطقی به دست می‌آیند. در روان‌شناسی، روش‌های علمی پایهٔ پژوهش و اعتبارسنجی نظریه‌ها هستند. تفکر علمی شامل مهارت‌های تحلیل، استنباط و ارزیابی شواهد است. این رویکرد به درک دقیق‌تر پدیده‌های رفتاری و ذهنی کمک می‌کند.

نام‌های دیگر: science

شناخت

علوم انسانی

Human science

شاخه‌ای از دانش است که به مطالعه انسان، فرهنگ، ارزش‌ها و تجربیات ذهنی می‌پردازد. برخلاف علوم طبیعی که به پدیده‌های فیزیکی و کمی‌پذیر تمرکز دارند، علوم انسانی بر تفسیر، درک متقابل و ماهیت کیفی رفتار و اندیشه انسان تأکید دارند. روان‌شناسی، فلسفه و جامعه‌شناسی از مباحث اصلی این حوزه هستند.

نام‌های دیگر: Human science

شناخت

علوم رفتاری

behavioral sciences

علوم رفتاری شاخه‌ای بین‌رشته‌ای است که مطالعه علمی رفتار و فرآیندهای ذهنی را در انسان‌ها و حیوانات بررسی می‌کند. این حوزه شامل رشته‌هایی مانند روان‌شناسی، علوم اعصاب، جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی است. تمرکز اصلی آن درک چرایی و چگونگی عملکرد افراد در محیط‌های مختلف است.

نام‌های دیگر: علوم رفتاری

شناخت

علوم شناختی

Cognitive Science

علوم شناختی یک حوزه میان‌رشته‌ای است که مطالعه علمی ذهن و فرآیندهای ذهنی را با استفاده از روش‌های روان‌شناسی، علوم اعصاب، هوش مصنوعی و زبان‌شناسی بررسی می‌کند. این علم بر مکانیسم‌های درک، یادگیری، حافظه و حل مسئله تمرکز دارد. هدف نهایی آن درک چگونگی پردازش اطلاعات توسط مغز است.

نام‌های دیگر: علوم شناختی

شناخت

علوم مغز

Brain Science

علوم مغز نامی جامع برای مطالعهٔ علمی ساختار، عملکرد و تکامل سیستم عصبی است. این حوزه میان‌رشته‌ای شامل عصب‌شناسی، روان‌شناسی و علوم شناختی می‌شود. هدف اصلی آن درک چگونگی شکل‌گیری افکار، احساسات و رفتارها از طریق فعالیت‌های مغزی است.

نام‌های دیگر: brain science

شناخت

عوامل انسانی

Human factors

عوامل انسانی شاخه‌ای از روان‌شناسی است که بر تعامل میان انسان و سایر اجزای سیستم‌ها، از جمله تجهیزات و محیط کار، تمرکز دارد. هدف اصلی این حوزه، بهینه‌سازی عملکرد انسانی و کاهش خطاها با طراحی سازگار با توانایی‌ها و محدودیت‌های روان‌شناختی و فیزیکی افراد است. این مفهوم در مهندسی و طراحی محصولات کاربرد گسترده‌ای دارد.

نام‌های دیگر: عوامل انسانی

شناخت